Châm ngôn

Kinh thánh tin lành.

Bản dịch phổ thông.

Châm ngôn.

Chương một.

Tầm quan trọng của Châm ngôn

  Sau đây là những châm ngôn của Sô-lô-môn, con Đa-vít, vua Ít-ra-en
  để dạy sự khôn ngoan và tiết độ;
   giúp con chấp nhận sự sửa dạy,
   am hiểu những lời thông sáng.
  Không những chúng dạy con tiết độ và khôn ngoan
   mà còn biết làm điều phải, công bằng và chính trực.
  Những lời ấy khiến kẻ mộc mạc, chất phác trở nên khôn ngoan,
   và giúp người trẻ tuổi thêm hiểu biết và dè dặt.
  Kẻ khôn ngoan có thể nghe và học hỏi!
   Người thông minh cũng tìm được ý tưởng hay.
  Ai nấy có thể hiểu biết lời lẽ và truyện tích khôn ngoan,
   cùng những lời của người khôn và câu đố của họ.
  Kính sợ Chúa là khởi điểm của sự hiểu biết,
   còn kẻ ngu dại ghét sự khôn ngoan và tiết độ.

Lời khuyên con

  Con ơi, hãy nghe lời dạy dỗ của cha con,
   đừng quên lời khuyên răn của mẹ con.
  Những lời dạy bảo ấy như hoa cài trên tóc,
   như vòng xuyến đeo quanh cổ con.
  Con ơi, nếu tội nhân tìm cách dẫn con vào lối lầm lạc,
   thì đừng nghe theo.
  Chúng sẽ nói, “Hãy cùng chúng ta
   rình rập giết hại kẻ khác;
   hãy tấn công người nào đi ngang qua.
  Hãy ăn tươi nuốt sống chúng nó như sự chết;
   hãy nuốt sống chúng nó như mồ mả.
  Chúng ta sẽ cướp mọi của báu,
   và chất của ăn cắp đầy nhà chúng ta.
  Hãy đến nhập bọn với chúng ta.
   Chúng ta sẽ chia của ăn cắp với anh.”
  Con ơi, chớ nhập bọn với chúng theo con đường ấy,
   hãy tránh lối đi của chúng.
  Chúng vội vàng làm điều ác,
   và nhanh tay giết người.
  Giăng lưới mà để chim nhìn thấy được thì thật vô ích.
  Nhưng chúng lại tự giăng bẫy cho mình,
   và rình rập mình.
  Đó là phần số của những kẻ tham lam;
   Chúng sẽ chết vì tính tham lam của mình.

Sự khôn ngoan lên tiếng

  Sự khôn ngoan lên tiếng nơi đường phố;
   nàng lên tiếng chỗ công cộng.
  Nàng kêu lên trong đường phố ồn ào,
   và la lên nơi cửa thành như sau:
  “Hỡi kẻ ngu dại, các ngươi sẽ chuộng sự ngu dại cho đến chừng nào?
   Các ngươi sẽ chế giễu sự khôn ngoan,
   và ghét sự thông sáng cho đến bao giờ?
  Nếu các người chịu nghe khi ta sửa dạy các ngươi,
   thì ta sẽ cho các ngươi biết tư tưởng của ta;
   ta hẳn đã cho các ngươi biết ý nghĩ trong trí ta.
  Tuy nhiên vì ta kêu mà các ngươi chẳng trả lời;
   ta giơ tay ra mà các ngươi không thèm để ý.
  Các ngươi chẳng thèm nghe lời khuyên ta,
   và không đếm xỉa khi ta sửa dạy.
  Cho nên khi các ngươi gặp khốn khó ta sẽ chế diễu các ngươi.
   Ta sẽ chế diễu khi thảm hoạ chụp bắt các ngươi.
  Khi thảm họa đến với các ngươi như giông bão,
   khi khốn khó lao vào ngươi như gió lốc,
   khi sự đau đớn và khốn khó chụp lấy ngươi,
  Lúc ấy, chúng nó sẽ cầu cứu ta
   nhưng ta sẽ không trả lời.
   Chúng nó sẽ tìm kiếm ta nhưng không gặp.
  Vì chúng đã gạt bỏ sự hiểu biết
   và không kính sợ Chúa.
  Chúng không thèm nghe lời khuyên ta,
   bỏ ngoài tai mọi sự sửa dạy ta.
  Cho nên chúng sẽ lãnh hậu quả của hành động mình;
   chúng sẽ lãnh lấy những điều chúng dành cho kẻ khác.
  Những kẻ ngu dại sẽ chết vì tính nết hư hỏng,
   chúng sẽ bị tiêu diệt vì tính tự mãn.
  Nhưng ai nghe lời ta sẽ sống an toàn,
   bình an vô sự, không sợ hãi điều gì.”

…………….

 

Chương hai.

Phần thưởng của sự khôn ngoan

  Con ơi, hãy chú ý nghe lời ta
   và ấp ủ điều ta dạy bảo.
  Hãy nghe kỹ điều khôn ngoan;
   lưu ý đến điều thông sáng.
  Hãy đòi cho được sự khôn ngoan,
   van xin sự thông sáng.
  Hãy tìm kiếm nó như bạc,
   săn lùng nó như kho tàng kín giấu.
  Thì con sẽ biết kính sợ Chúa,
   và tìm được sự hiểu biết về Thượng Đế.
  Chỉ một mình Chúa là Đấng ban sự khôn ngoan;
   Ngài ban sự thông sáng và hiểu biết.
  Ngài dành khả năng cho những kẻ liêm chính.
   Ngài bảo vệ người ngay thẳng như cái thuẫn.
  Ngài trông chừng để mọi người được đối xử công bằng,
   và bảo vệ những kẻ trung thành với Ngài.
  Lúc ấy con sẽ hiểu biết điều ngay thẳng và công chính,
   cùng sự thanh liêm và các lối đi phải lẽ.
  Sự khôn ngoan sẽ nhập vào tâm trí con,
   con sẽ ưa thích sự hiểu biết.
  Lẽ phải sẽ bảo vệ con;
   sự hiểu biết sẽ canh chừng con.
  Nó sẽ giữ chân con khỏi lối đi của kẻ ác,
   khỏi những kẻ ăn nói thô bỉ,
  khỏi những kẻ bỏ lối đi chính trực,
   mà theo ngõ tăm tối.
  Chúng thích làm quấy,
   ưa làm những chuyện không ngay thẳng và gian ác.
  Các lối chúng đều cong quẹo,
   các đường chúng đều bất lương.
  Sự khôn ngoan sẽ giúp con tránh người đàn bà bất chính,
   kẻ quyến dụ con ngoại tình bằng những lời đường mật.
  Nàng bỏ chồng mình lấy lúc thanh xuân,
   không đếm xỉa đến lời hứa trước mặt Thượng Đế.
  Nhà nàng dẫn đến sự chết;
   các lối đi của nàng đưa đến chỗ chết.
  Không ai đi đến nàng mà trở về,
   hay sống lại cả.
  Sự khôn ngoan sẽ giúp con đi trên đường chính trực,
   và đi trong lối ngay thẳng.
  Người lương thiện sẽ sống trong xứ,
   và những ai vô tội sẽ ở trong đó.
  Nhưng kẻ ác sẽ bị trục xuất khỏi xứ,
   những kẻ bất trung sẽ bị ném ra khỏi đó.

………………….

 

Chương ba.

Lời khuyên con cái

  Con ơi, đừng quên lời dạy của ta,
   hãy ghi nhớ lời giáo huấn của ta trong trí.
  Thì con sẽ sống lâu,
   nó sẽ cho con sự bình an.
  Đừng bao giờ từ bỏ sự yêu thương và lòng thành tín.
   Hãy đeo nó như vòng xuyến nơi cổ.
   Ghi tạc nó vào lòng con như ghi trên tập vở.
  Để con được ơn và sự kính nể
   trước mặt Thượng Đế cùng người đời.
  Hãy hết lòng nhờ cậy Chúa.
   Đừng ỷ lại vào sự hiểu biết riêng của con.
  Trong mọi việc làm hãy nhớ đến Chúa,
   thì Ngài sẽ giúp con đi đúng lối.
  Đừng ỷ lại vào sự khôn ngoan của con.
   Hãy kính sợ Chúa và tránh làm điều quấy.
  Như thế thân thể con sẽ khỏe mạnh,
   và xương cốt con sẽ vững chắc.
  Hãy dùng tài sản và hoa lợi đầu mùa của con
   mà tôn kính Chúa.
  Thì các kho chứa con sẽ đầy ắp,
   và các thùng rượu con sẽ tràn rượu mới.
  Con ơi, đừng khinh thường sự sửa phạt của Chúa,
   chớ nổi giận khi Ngài sửa trị.
  Vì Chúa sửa dạy kẻ Ngài yêu
   như người cha sửa dạy con cái mình.
  Phúc cho người nào tìm được sự khôn ngoan,
   và kẻ có được sự hiểu biết.
  Sự khôn ngoan có giá trị hơn bạc,
   nàng mang lợi ích hơn cả vàng ròng.
  Sự khôn ngoan quí hơn châu ngọc;
   không gì sánh với nó được.
  Tay phải nàng cho con sống lâu,
   còn tay trái nàng cho con sự giàu có và danh dự.
  Các lối đi của nàng đều thoải mái
   và các đường đi của nàng đều an tịnh.
  Nàng là cây sự sống cho kẻ nào nắm lấy nó.
   Ai ôm ấp nàng sẽ được hạnh phúc.
  Chúa tạo nên trái đất nhờ sự khôn ngoan Ngài.
   Ngài đặt bầu trời vào vị trí nó nhờ sự thông sáng của Ngài.
  Nhờ sự hiểu biết, Ngài khiến các suối phun nước,
   và mây tạo ra mưa.
  Con ơi, hãy nắm giữ sự khôn ngoan và trí sáng suốt.
   Đừng để chúng rơi khỏi tầm mắt con.
  Chúng sẽ giúp con sống lâu
   và thêm trang sức như vòng xuyến nơi cổ con.
  Lúc đó con sẽ bước đi vững vàng trên đường lối mình,
   chân con sẽ không vấp ngã.
  Khi nằm xuống con sẽ không sợ hãi;
   con sẽ nằm ngủ bình yên.
  Con không sợ tai họa bất chợt xảy đến;
   con cũng không e ngại sự tàn phá rơi trên kẻ ác,
  vì Chúa là nguồn tin tưởng của con.
   Ngài sẽ giúp chân con khỏi mắc bẫy.
  Nếu sự việc nằm trong tầm tay con,
   hãy giúp đỡ người cần được giúp.
  Nếu con có trong tay đồ vật mà người láng giềng xin,
   thì đừng nói, “Mai đến đây tôi sẽ cho anh.”
  Đừng lập tâm hại người láng giềng
   là người sống cạnh con và tin cậy con.
  Đừng vô cớ vu cáo người khác,
   hay thưa gởi kẻ không làm hại mình.
  Đừng ganh tức với kẻ hung bạo,
   cũng đừng theo đường lối họ.
  Chúa ghê tởm kẻ lươn lẹo,
   nhưng Ngài kết bạn với người thanh liêm.
  Chúa nguyền rủa nhà kẻ ác,
   nhưng chúc phước cho nhà kẻ làm điều lành.
  Chúa chế giễu những kẻ chế diễu Ngài,
   nhưng Ngài ban ơn cho kẻ khiêm nhường.
  Những kẻ khôn ngoan sẽ nhận được vinh dự,
   nhưng kẻ ngu dại sẽ bị sỉ nhục.

…………….

Chương bốn.

Sự khôn ngoan vô cùng quan trọng

  Các con ơi, hãy nghe lời dạy dỗ của cha;
   hãy chú ý để hiểu biết.
  Lời ta nói ra đều tốt lành,
   cho nên chớ quên điều ta dạy con.
  Khi ta còn là con trong nhà cha ta,
   ta như đứa con duy nhất của mẹ ta,
  Cha ta thường dạy ta như sau,
   “Hãy hết lòng nghe lời dạy của cha.
   Vâng theo lời chỉ dạy của cha thì con sẽ sống.
  Hãy tìm kiếm sự khôn ngoan và trí hiểu biết.
   Đừng quên hay bỏ qua lời ta dạy.
  Đừng lìa xa sự khôn ngoan thì nó sẽ chăm sóc con.
   Yêu mến nó thì nó sẽ giữ con an toàn.
  Sự khôn ngoan vô cùng quan trọng;
   cho nên hãy cố gắng có được sự khôn ngoan.
   Dù tốn kém bao nhiêu
   cũng hãy ráng tìm được sự thông hiểu.
  Hãy quí trọng sự khôn ngoan, nó sẽ khiến con được cao trọng;
   nắm giữ nó thì nó sẽ mang vinh dự đến cho con.
  Nó sẽ như hoa trên tóc con,
   như mão triều rực rỡ trên đầu con.”
  Con ơi, hãy lắng nghe và chấp nhận điều cha nói,
   thì con sẽ sống lâu.
  Cha dạy con đi theo đường khôn ngoan,
   cha dẫn con đi trên lối ngay thẳng.
  Khi con đi, sẽ không có gì kềm giữ con lại;
   lúc con chạy, con sẽ không bị vấp ngã.
  Hãy luôn luôn ghi nhớ điều con đã được dạy,
   đừng quên lãng.
  Hãy giữ lấy điều con đã học
   vì nó vô cùng quan trọng cho đời con.
  Đừng bước vào con đường kẻ ác;
   cũng đừng làm như chúng.
  Hãy tránh xa lối ấy, chớ chạy theo chúng.
   Hãy tránh xa khỏi đường ấy
   và tiếp tục đi đường con.
  Chúng không thể ngủ yên được
   cho đến khi làm cho người khác vấp ngã.
  Chúng không nghỉ ngơi được
   cho đến khi đã làm hại người khác.
  Chúng ăn nuốt điều ác và điều hung bạo
   như thể ăn bánh và uống rượu.
  Đường lối của người công chính như ánh bình minh,
   càng ngày càng rực sáng cho đến giữa trưa.
  Nhưng con đường kẻ ác rất tăm tối;
   chúng không biết tại sao mình vấp ngã.
  Con ơi, hãy lưu ý lời cha,
   nghe cho kỹ điều cha nói đây.
  Đừng bao giờ bỏ qua lời cha;
   hãy ghi tạc nó trong trí con.
  Vì chúng là sự sống cho ai tìm được;
   chúng mang sức khoẻ cho cả thân thể.
  Trên hết mọi việc hãy giữ tấm lòng của con,
   vì sự sống phát xuất từ đó.
  Chớ dùng miệng lưỡi mình mà nói dối;
   Hãy lấy môi gian dối ra khỏi con.
  Mắt con hãy nhìn thẳng phía trước,
   hãy nhìn thẳng trước mặt.
  Hãy thận trọng điều con làm,
   thì các bước đi của con sẽ vững chắc.
  Chớ quay qua bên phải hay bên trái;
   hãy tránh xa con đường độc ác.

……………….

Chương năm.

Khuyên răn về tội ngoại tình

  Con ơi, hãy để ý đến sự khôn ngoan ta;
   hãy lắng nghe sự hiểu biết của ta.
  Hãy thận trọng mà sống cho khôn ngoan,
   đừng để môi miệng mình nói điều không phải.
  Vì lời dụ dỗ của vợ người khác nghe ngon ngọt như mật;
   trơn láng hơn dầu ô-liu.
  Nhưng cuối cùng nàng sẽ mang đến cho con sự cay đắng,
   đâm con đau như gươm hai lưỡi.
  Nàng đang đi trên con đường dẫn đến sự chết;
   các bước chân nàng hướng thẳng vào mồ mả.
  Nàng đã bỏ con đường sự sống,
   cũng không hề biết đường mình đi là sai quấy.
  Nầy các con ta, hãy nghe cha,
   đừng bỏ qua điều cha dặn.
  Hãy tránh xa hạng đàn bà như thế.
   Chớ bén mảng đến gần cửa nhà nàng
  nếu không con sẽ phải trao danh dự mình cho kẻ khác,
   và dâng cuộc đời con cho kẻ hung ác.
  Các người dưng sẽ hưởng của cải con,
   và những gì con khổ công gây dựng sẽ lọt vào tay kẻ khác.
  Cuối đời con sẽ rên rỉ
   vì sức khoẻ con không còn.
  Lúc đó con sẽ nói, “Tại sao tôi ghét sự dạy dỗ?
   Tại sao tôi không thèm nghe sự sửa dạy?
  Tôi chẳng thèm nghe thầy dạy tôi,
   và bỏ ngoài tai sự sửa dạy.
  Cho nên bây giờ tôi phải chịu khốn khổ đủ điều,
   đến nỗi ai cũng biết.”
  Hãy chung thủy với vợ con,
   như uống nước giếng nhà mình.
  Nếu không nước sẽ chảy ra ngoài đường,
   nước con sẽ chảy ra chỗ công cộng.
  Nước ấy chỉ cho một mình con dùng,
   không nên san sẻ với người lạ.
  Nguyện nguồn nước của con được phước.
   Hãy hưởng khoái lạc với vợ con cưới lúc còn trẻ.
  Nàng dễ thương như nai tơ,
   và duyên dáng như dê rừng.
   Nguyện thân hình nàng làm con vui sướng;
   và tình yêu nàng mãi mãi mê hoặc con.
  Con ơi, đừng bị quyến dụ bởi người đàn bà,
   Chớ ôm ấp vợ người khác.
  Chúa nhìn thấy lối đi của con người,
   và Ngài dò xét đường lối họ.
  Kẻ ác sẽ sụp vào mưu ác mình;
   Dây tội lỗi sẽ buộc chặt nó.
  Nó sẽ chết vì không biết tự chế,
   và sự ngu dại nó sẽ dẫn nó đi lầm lạc.

……………………

 

Chương sáu.

Đừng bảo lãnh cho ai

  Con ơi, nếu con bảo lãnh cho người láng giềng,
   nhất là cam kết trả nợ cho người khác.
  Thì con có thể bị mắc kẹt trong lời cam kết mình;
   bị vướng trong lời hứa mình.
  Con ơi, nếu số phận con nằm trong tay người láng giềng,
   thì hãy gỡ mình ra như sau.
   Con hãy hạ mình, đi đến người ấy
   van xin được gỡ khỏi lời hứa của con.
  Chớ ngủ hay chợp mắt
  nhưng hãy tự giải thoát
   như con nai chạy thoát khỏi tay thợ săn,
   như con chim bay vụt khỏi kẻ đánh bẫy.

Cái nguy của sự biếng nhác

  Nầy kẻ lười biếng, hãy quan sát loài kiến.
   Hãy nhìn chúng mà học khôn.
  Tuy chúng không có kẻ chỉ huy,
   người lãnh đạo hay quan tướng,
  nhưng chúng biết tích trữ thực phẩm lúc mùa hè,
   và thu chứa lương thực vào mùa gặt.
  Nầy kẻ biếng nhác,
   các ngươi nằm nướng như thế cho đến bao giờ?
   Chừng nào thì các ngươi thức dậy?
  Ngủ một chút; chợp mắt một chút.
   Khoanh tay nghỉ ngơi một chút
  thì sự nghèo khổ sẽ nhanh chóng đến trên con;
   và cảnh thiếu thốn sẽ ập đến như kẻ cướp.

Những kẻ gây rối

  Có những người gian ác và vô tích sự.
   Chỉ đi quanh phao tin thất thiệt,
  chúng chớp mắt, làm dấu bằng chân, ra hiệu bằng tay.
  Lòng hư hỏng của kẻ âm mưu điều ác,
   lúc nào cũng muốn gieo xích mích.
  Cho nên bỗng chốc tai hoạ sẽ chụp bắt chúng;
   thình lình chúng bị thiệt hại đến nỗi không ai giúp được.

Điều Chúa ghét

  Có sáu điều Chúa ghét.
   Có bảy điều Ngài không chịu nổi:
  cái nhìn tự phụ, lưỡi dối gạt,
   tay giết người vô tội,
  lòng định mưu ác,
   chân vội vàng làm điều ác,
  kẻ chứng gian tuôn ra điều dối gạt,
   và gây chuyện hục hặc trong gia đình.

Lời răn dạy về tội ngoại tình

  Con ơi, hãy vâng theo lời dạy bảo của cha,
   đừng quên sự dạy dỗ của mẹ con.
  Buộc nó vào lòng con,
   đeo nó quanh cổ con.
  Nó sẽ hướng dẫn khi con bước đi.
   Nó sẽ bảo vệ con khi con ngủ nghỉ.
   Nó sẽ chuyện trò với con khi con thức dậy.
  Những lời dạy bảo ấy giống như ngọn đèn;
   lời giáo huấn đó là ánh sáng.
   Sự sửa trị của nó là con đường sống cho con.
  Chúng sẽ giúp con tránh khỏi người đàn bà tội lỗi,
   và những lời đường mật của người vợ bất chính.
  Chớ mê nhan sắc nàng.
   Đừng để cái liếc mắt đưa tình của nàng quyến rũ con.
  Gái làng chơi chỉ tốn có một ổ bánh,
   nhưng vợ người khác săn lùng đời sống quí báu của con.
  Con không thể nào ôm lửa đỏ vào lòng, mà không cháy quần áo,
  cũng không thể bước trên than hồng mà không bị phỏng chân.
  Nếu con ăn nằm với vợ người khác thì cũng giống như vậy.
   Ai làm chuyện đó thế nào cũng lãnh trừng phạt.
  Kẻ nào vì đói mà phải ăn cắp
   thì không bị khinh chê.
  Nhưng nếu bị bắt thì phải bồi thường bảy lần vật nó đánh cắp,
   có thể phải lấy hết tài sản mình mà bồi thường nữa.
  Kẻ phạm tội ngoại tình thiếu hiểu biết;
   nó sẽ tự hủy hoại mình.
  Nó sẽ bị đánh đập và bị sỉ nhục,
   cái nhục đó không bao giờ phai.
  Vì một khi đàn ông nổi ghen thì tràn đầy thịnh nộ,
   khi người đó báo thù thì chẳng bao giờ nương tay.
  Người sẽ không bao giờ chấp nhận món bồi thường nào cho chuyện quấy ấy cả;
   đền bù bao nhiêu người cũng không nhận.

………………….

 

Chương bảy.

Người đàn bà ngoại tình

  Con ơi, hãy ghi nhớ lời cha dạy,
   ấp ủ điều cha khuyên răn,
  Vâng theo lời dạy dỗ của cha thì con sẽ sống,
   Hãy bảo vệ lời răn dạy cha như con ngươi của mắt con.
  Buộc nó trên ngón tay con;
   ghi tạc nó vào tập vở của lòng con.
  Hãy gọi sự khôn ngoan rằng, “Ngươi là chị em với ta”
   và hãy gọi sự hiểu biết rằng “Ngươi là bạn thân ta.”
  Sự khôn ngoan và hiểu biết sẽ giúp con tránh khỏi tội ngoại tình,
   tránh khỏi người vợ bất chính và những lời dụ dỗ đường mật của nàng.
  Thỉnh thoảng ta ngồi tựa cửa sổ nhìn qua bức sáo,
  ta thấy có mấy chàng thanh niên khờ khạo.
   Ta thấy có một anh chàng chẳng hiểu biết gì cả.
  Anh ta đang đi trên phố
   gần góc đường dẫn đến nhà nàng.
  Lúc đó là hoàng hôn;
   màn đêm vừa chụp xuống.
  Người đàn bà đến gần anh ta,
   nàng ăn mặc như con điếm, định tâm dụ dỗ anh chàng.
  Nàng sỗ sàng và ương ngạnh,
   không bao giờ ở nhà.
  Nàng luôn luôn ở ngoài phố hay nơi công cộng,
   rình rập nơi các góc đường.
  Nàng ôm chầm và hôn anh ta.
   Mặt mày trơ trẽn, nàng nói,
  “Em đã làm sẵn của lễ thân hữu.
   Hôm nay em đã giữ lời khấn hứa của em,
  Cho nên em ra đón anh;
   Em đã tìm anh lâu lắm rồi mà bây giờ mới gặp.
  Em đã lấy khăn màu Ai-cập
   trải trên giường em.
  Em đã làm giường em thơm phức
   bằng nhũ hương, hoa hồi và quế.
  Bây giờ chúng mình hãy cùng nhau
   làm tình cho đến sáng.
   Chúng mình hãy tận hưởng tình yêu cho nhau.
  Chồng em không có nhà;
   anh ấy đang du hành xa lắm,
  Mang theo một số tiền lớn,
   mấy tuần nữa mới về.”
  Nàng dùng lời khôn khéo dụ dỗ chàng trai ấy;
   dùng lời đường mật,
   nàng dẫn anh chàng làm chuyện bậy bạ.
  Thế là anh chàng đi theo nàng,
   như con bò bị dắt đến hàng làm thịt,
   như con nai lao vào bẫy,
  cho đến khi bị tên bắn xuyên qua lá gan.
   Như chim sa nhanh vào bẫy,
   anh ta không hề biết rằng
   hành động của mình sẽ giết hại mình.
  Bây giờ, hỡi các con, hãy nghe cha;
   lắng nghe lời cha nói đây.
  Đừng bao giờ để lòng con xiêu theo lối của nàng,
   đừng lạc vào lối của nó.
  Nàng đã làm cho nhiều người đàn ông quỵ ngã,
   nàng giết hại vô số người.
  Nhà của nàng nằm trên con đường dẫn đến cái chết,
   đó là con đường đi sâu xuống âm phủ.

……………..

Chương tám.

Hãy nghe sự khôn ngoan dạy dỗ

  Sự khôn ngoan kêu lớn;
   sự thông biết cất cao giọng.
  Từ trên đỉnh đồi dọc theo đường,
   từ nơi ngã tư,
   sự khôn ngoan đứng kêu.
  Từ nơi cửa thành,
   và từ các lối vào thành,
   sự khôn ngoan kêu lên:
  “Mọi người hãy nghe đây,
   ta kêu gọi các ngươi;
   Ta kêu gọi mọi người.
  Những ai thiếu hiểu biết hãy học tính thận trọng.
   Những ai ngu dốt hãy học sự hiểu biết.
  Hãy lắng nghe đây
   vì ta có điều quan trọng nói cùng các ngươi,
   lời ta nói là đúng.
  Điều ta nói là chân thật vì môi miệng ta ghét việc ác.
  Ta nói mọi điều ngay thật;
   ta không nói điều gì thiếu ngay thẳng hay giả dối.
  Ta nói thật rõ ràng cho những ai hiểu biết;
   và những ai tìm sự khôn ngoan đều thấy lời ta là đúng.
  Đừng chọn bạc mà nên chọn lời dạy dỗ ta,
   hãy chọn sự hiểu biết,
   đừng chọn vàng ròng.
  Sự khôn ngoan quí hơn châu ngọc.
   Chẳng có gì con ưa thích mà sánh với nó được.

Giá trị của sự khôn ngoan

  Ta là sự khôn ngoan sống chung với sự thận trọng.
   Ta cũng có trí hiểu và tri thức thông thường.
  Kính sợ Chúa nghĩa là ghét điều ác.
   Ta ghét tính tự phụ và khoe khoang,
   ta ghét đường lối gian ác và môi miệng lừa gạt.
  Ta có sự khôn ngoan và lời khuyên tốt,
   ta có hiểu biết và quyền lực.
  Nhờ ta mà các vua cai trị,
   cũng nhờ ta mà các quan quyền
   làm ra những luật lệ công bằng.
  Các quan trưởng cần ta để lãnh đạo,
   và những người quyền cao chức trọng
   cần ta để phân xử công bằng.
  Ta yêu những kẻ yêu ta,
   ai tìm ta sẽ gặp ta.
  Trong tay ta có sự giàu sang và danh dự
   cùng của cải và sự công chính lâu dài.
  Điều ta cho quí hơn vàng ròng,
   sản phẩm của ta tốt hơn bạc nguyên chất.
  Ta làm điều phải,
   và đi theo con đường công lý.
  Ta ban của cải cho kẻ yêu thích ta,
   cho nhà cửa họ đầy châu báu.
  Ta là sự khôn ngoan,
   ở với Chúa khi Ngài khởi công,
   và có mặt bên cạnh Ngài
   trước khi Ngài tạo dựng nên bất cứ vật gì.
  Từ nguyên thủy ta đã được dựng nên,
   trước khi có trời đất.
  Ta được sinh ra trước khi có đại dương,
   trước khi có các suối phun nước,
  trước khi có đồi,
   trước khi núi non được đặt vào vị trí,
   thì ta đã được sinh ra rồi.
  Trước khi Thượng Đế dựng nên đất đai và đồng ruộng,
   trước khi có bụi đất trên thế gian.
  Ta đã có ở đó khi Thượng Đế đặt bầu trời vào chỗ,
   lúc Ngài trải chân trời trên biển cả,
  khi Ngài tạo mây trên trời
   và đặt các suối ngầm của biển khơi vào chỗ.
  Ta có ở đó khi Ngài ra lệnh cho biển không được vượt quá giới hạn Ngài định cho nó.
   Ta có ở đó khi Ngài đặt nền trái đất.
  Ta như người thợ giỏi đứng cạnh Ngài.
   Mỗi ngày ta là nguồn vui của Ngài,
   Nhảy múa trước mặt Ngài,
  Ta chơi đùa trên thế gian mà Ngài tạo dựng,
   và vui thích nơi loài người mà Ngài đặt vào đó.
  Bây giờ, các con ơi, hãy nghe ta,
   vì những ai đi theo đường ta sẽ hạnh phúc,
  Hãy nghe lời dạy dỗ ta,
   các ngươi sẽ khôn ngoan;
   đừng bỏ qua lời dạy ta.
  Phúc cho ai lắng nghe ta,
   canh chừng nơi cửa ta mỗi ngày,
   dựa cửa chờ ta.
  Những ai tìm được ta là tìm được sự sống,
   Chúa sẽ ban ơn cho những người ấy.
  Những ai không tìm ta là tự hại mình.
   Những ai ghét ta là yêu sự chết.”

……………….

 

Chương chín.

Lời mời mọc của sự khôn ngoan

  Sự khôn ngoan xây nhà mình
   và dựng bảy cột trụ.
  Nàng đã chuẩn bị rượu
   và bày bàn ăn.
  Nàng sai các tớ gái đi ra,
   và từ các điểm cao nhất trong thành phố
   nàng gọi xuống.
  Nàng kêu những kẻ kém hiểu biết rằng,
  “Hãy quay vào đây!”
   và những kẻ ngờ nghệch rằng,
  “Hãy đến dùng thức ăn ta,
   và uống rượu ta đã pha chế.
  Hãy bỏ đường lối ngu dại của các ngươi
   thì các ngươi sẽ sống;
   hãy đi con đường hiểu biết.”
  Nếu các ngươi sửa dạy những kẻ xấc láo,
   các ngươi sẽ bị sỉ nhục.
   Nếu các ngươi sửa dạy người ác,
   các ngươi sẽ bị thiệt hại.
  Đừng thèm sửa dạy kẻ xấc láo
   vì nó sẽ ghét ngươi.
  Nhưng hãy sửa dạy người khôn,
   thì người sẽ yêu mến ngươi.
  Hãy dạy người khôn, thì người sẽ khôn ngoan hơn.
   Hãy dạy bảo người tốt thì người sẽ học biết thêm.
  Kính sợ Chúa là khởi điểm của khôn ngoan,
   nhìn biết Đấng Thánh là thông hiểu.
  Nhờ ta, ngươi sẽ sống lâu;
   đời ngươi sẽ thêm năm tháng.
  Người khôn nhận được sự khôn ngoan
   làm phần thưởng,
   nhưng kẻ xấc láo sẽ chịu khốn khổ một mình.
  Sự ngu dốt là người đàn bà lớn miệng;
   Nó ngu dốt, chẳng hiểu biết gì.
  Nó ngồi nơi cửa nhà,
   trên ghế ở nơi cao nhất của thành phố.
  Nó kêu người qua kẻ lại,
   những người đang đi lo công việc mình.
  Nó gọi những kẻ ít học rằng,
   “Hỡi kẻ ngu dại!
  Nước ăn cắp thật ngọt ngào,
   món ăn vụng thật ngon lành.”
  Nhưng họ không biết rằng
   hồn ma đang lảng vảng nơi nhà nó,
   và tất cả các khách khứa của nó đều về chốn âm phủ.

……………….

 

Chương mười.

Lời khôn ngoan của Sô-lô-môn

 Đây là những châm ngôn của Sô-lô-môn:
  Con trai khôn ngoan làm cha mình vui,
   nhưng con trai ngu dại gây buồn khổ cho mẹ nó.
  Của bất nghĩa không có giá trị gì,
   những ai công chính sẽ cứu mình khỏi chết.
  Chúa không bao giờ để người lành bị đói khổ,
   nhưng Ngài cản không cho kẻ ác đạt được ý muốn.
  Ai lười biếng sẽ nghèo khổ,
   nhưng ai chịu khó sẽ được giàu có.
  Ai thu chứa hoa quả đúng mùa là khôn ngoan,
   nhưng kẻ ngủ suốt mùa gặt là điều sỉ nhục.
  Người nhân lành sẽ được nhiều ân phúc,
   nhưng miệng kẻ ác che dấu điều hung bạo.
  Người nhân đức để lại những nguồn phước hạnh,
   nhưng tên tuổi kẻ ác sẽ bị tiêu diệt.
  Người khôn làm theo điều chỉ bảo,
   nhưng kẻ nói nhiều sẽ bị tổn hại.
  Ai thanh liêm sẽ sống bình an,
   nhưng kẻ bất lương sẽ bị bại lộ.
  Kẻ dùng mắt mình làm dấu sẽ gặp lôi thôi,
   và ai nói nhiều sẽ gặp tổn hại.
  Lời nói của người tốt giống như suối nước tươi mát,
   nhưng miệng kẻ ác sẽ bị thiệt hại.
  Sự ghen ghét gây ra điều lôi thôi,
   còn tình yêu thương tha thứ mọi lỗi lầm.
  Sự khôn ngoan ở trên lưỡi người thông minh,
   nhưng roi đập xuống lưng kẻ ngu dại.
  Người khôn ngoan thận trọng khi nói ra điều mình biết,
   còn miệng kẻ ngu dại mang tai hoạ cho mình.
  Kẻ giàu được bảo vệ nhờ tiền nhiều,
   nhưng kẻ nghèo bị tổn hại vì thiếu tiền.
  Phần thưởng của người công chính là sự sống,
   còn lợi tức của kẻ ác là sự trừng phạt.
  Ai chịu sửa dạy là đi theo đường sự sống,
   còn kẻ xem thường sự sửa trị sẽ dẫn kẻ khác lầm lạc.
  Người che giấu điều ganh ghét là kẻ dối trá.
   Kẻ loan tin đồn là dại.
  Nói nhiều chỉ đưa đến lỗi lầm;
   còn ai canh chừng miệng lưỡi mình là khôn.
  Lời nói của người nhân đức như bạc nguyên chất,
   nhưng tư tưởng của kẻ ác chẳng có giá trị gì.
  Lời nói của người nhân đức giúp đỡ kẻ khác,
   nhưng kẻ dại dột sẽ chết vì thiếu hiểu biết.
  Phước lành của Chúa ban của cải,
   còn vất vả cũng chẳng thêm được gì.
  Kẻ dại thích làm bậy,
   còn người hiểu biết thích làm việc khôn.
  Kẻ ác sẽ lãnh điều chúng nó sợ,
   còn người nhân đức sẽ nhận được điều mình ao ước.
  Trận bão sẽ thổi bay kẻ ác đi,
   nhưng người nhân đức sẽ đứng vững vàng.
  Kẻ biếng nhác làm hại người chủ sai mình đi,
   như giấm buốt răng hay khói cay mắt.
  Ai kính sợ Chúa sẽ sống lâu,
   nhưng đời của kẻ ác sẽ bị cắt ngắn.
  Niềm hi vọng của người lành mang lại vui mừng,
   còn hi vọng kẻ ác sẽ tiêu tan.
  Chúa gìn giữ người liêm chính,
   nhưng Ngài diệt kẻ ác.
  Người liêm chính sẽ không bao giờ bị lay chuyển,
   còn kẻ ác sẽ bị đuổi ra khỏi xứ.
  Người nhân đức nói ra những lời khôn ngoan,
   nhưng lưỡi của kẻ nói dối sẽ bị cắt đi.
  Người nhân đức biết điều mình phải nói,
   nhưng kẻ ác chỉ chuyên nói dối.

………………………

 

Chương mười một.

Chúa ghét cái cân gian,
   nhưng Ngài hài lòng với trái cân đúng.
  Sự kiêu căng đưa tới nhục nhã;
   còn sự khiêm nhường dẫn đến khôn ngoan.
  Người nhân đức dùng tính lương thiện hướng dẫn mình;
   còn tính bất lương sẽ tiêu diệt kẻ bất trung.
  Đến giờ qua đời thì giàu có chẳng ích gì,
   còn sống phải lẽ sẽ giúp con trong kỳ tai hoạ.
  Sự công chính của người ngay thẳng khiến đời sống người dễ chịu,
   nhưng kẻ ác sẽ bị diệt trong mưu ác mình.
  Lòng thanh liêm của người chính trực giải thoát người ấy,
   nhưng kẻ bất trung sẽ bị mắc kẹt trong ước vọng của chúng.
  Khi kẻ ác chết, hi vọng chúng cũng chết theo;
   hi vọng giàu sang của chúng cũng tan theo mây khói.
  Người lành thoát khỏi mọi khó khăn;
   nhưng khó khăn đó lại rơi trên đầu kẻ ác.
  Lời nói kẻ ác làm hại người láng giềng,
   nhưng người nhân đức nhờ hiểu biết mà thoát hiểm.
  Khi người nhân đức thành công, cả thành đều hớn hở.
   Nhưng khi kẻ ác bị tiêu diệt thì mọi người reo vui.
  Sự thịnh vượng của người nhân đức nâng đỡ thành mình,
   còn kẻ ác dùng miệng lưỡi mình phá sập nó.
  Người ngu dại khinh dể láng giềng mình,
   còn người hiểu biết im lặng.
  Kẻ bép xép không thể giữ điều kín giấu,
   còn người đáng tin không tiết lộ điều bí mật.
  Quốc gia suy sụp vì thiếu lãnh đạo,
   còn nhiều cố vấn cứu được dân tộc.
  Ai bảo lãnh người lạ sẽ phải chịu thiệt.
   Cho nên tốt hơn đừng bảo lãnh.
  Người đàn bà duyên dáng được kính nể,
   còn đàn ông hung dữ chỉ được của cải.
  Kẻ nhân từ làm ơn cho chính mình,
   còn kẻ hung bạo chỉ mang khổ vào thân.
  Công việc của kẻ ác chỉ là dối trá,
   còn người nhân đức chắc chắn sẽ được thưởng.
  Người nhân đức sẽ được sống,
   nhưng kẻ theo đuổi điều ác sẽ chết.
  Chúa ghét những kẻ có lòng gian ác,
   nhưng Ngài thích kẻ ngay thẳng.
  Kẻ ác chắc chắn sẽ bị phạt,
   còn ai làm điều phải sẽ được giải phóng.
  Người đàn bà đẹp mà thiếu khôn khéo,
   như vòng vàng đeo vào mũi heo.
  Hi vọng của người chân chính sẽ mang kết quả,
   còn hi vọng của kẻ ác sẽ đưa đến cơn thịnh nộ của Thượng Đế.
  Có người cho ra nhiều nhưng lại thêm giàu có.
   Còn có kẻ keo kiệt, bủn xỉn thì lại nghèo thiếu.
  Ai ban phát cho người khác sẽ trở nên sung túc hơn;
   còn ai giúp người sẽ được người giúp lại.
  Dân chúng nguyền rủa kẻ tích trữ lúa thóc,
   nhưng chúc phước cho kẻ bán lúa ra.
  Người nào tìm điều tốt lành sẽ nhận được ân phúc,
   còn kẻ tìm điều ác sẽ gặp điều ác.
  Ai trông cậy vào của cải sẽ bị tàn hại,
   còn người nhân đức sẽ tươi tốt như lá cây xanh.
  Ai mang hiềm khích cho gia đình,
   sẽ chẳng nhận được gì ngoài gió lốc.
  Người ngu dại sẽ làm tôi cho kẻ khôn ngoan.
  Người nhân đức ban sự sống cho kẻ khác,
   nhưng sự hung bạo giết sinh mạng.
  Người nhân đức được phần thưởng trên thế gian,
   còn kẻ ác và tội nhân bị trừng phạt.

……………..

 

Chương mười hai.

Ai yêu học vấn sẽ yêu sự sửa dạy,
   còn kẻ ghét sự sửa dạy là dại dột.
  Người chân chính nhận được ân lành từ Chúa,
   nhưng Ngài trừng phạt kẻ mưu đồ việc ác.
  Làm ác không mang lại an ninh,
   còn nền tảng của người đạo đức sẽ không bị lay chuyển.
  Vợ đảm đang như mão triều cho chồng mình,
   nhưng vợ gây sỉ nhục giống như bệnh xương cốt.
  Những dự định của người chân chính đều phải lẽ,
   còn lời khuyên của kẻ ác sẽ phỉnh gạt con.
  Lời nói của kẻ ác như cuộc phục kích đẫm máu,
   nhưng lời nói của người công chính sẽ cứu mình.
  Kẻ ác bị diệt khỏi đất,
   nhưng gia đình người nhân đức sẽ vững chắc.
  Người biết lẽ phải sẽ được ca tụng,
   còn người lươn lẹo sẽ bị khinh khi.
  Làm người tầm thường mà có kẻ hầu,
   còn hơn giả vờ quan trọng mà không có thức ăn.
  Người nhân đức chăm sóc gia súc mình,
   nhưng hành vi nhân từ của kẻ ác vẫn mang dấu hiệu độc ác.
  Ai cày bừa nơi đất mình sẽ dư ăn,
   còn kẻ chạy theo ảo vọng là dại dột.
  Kẻ ác thèm muốn điều kẻ ác chiếm đoạt,
   nhưng người nhân đức mọc rễ sâu và mang kết quả nhiều.
  Kẻ ác bị sập bẫy trong lời ác mình,
   nhưng người nhân đức thoát khỏi chuyện lôi thôi.
  Nhờ lời nói mình mà được hưởng phúc,
   cũng nhờ công khó mình mà được lợi ích.
  Kẻ dại tưởng mình làm đúng,
   nhưng người khôn nghe lời khuyên dạy.
  Kẻ dại tỏ dấu hiệu giận dữ,
   nhưng người khôn bỏ qua điều sỉ nhục.
  Nhân chứng lương thiện khai sự thật,
   còn nhân chứng bất lương bịa đặt điều dối trá.
  Lời nói xấu đâm buốt như gươm,
   nhưng lời khôn ngoan khiến vết thương lành.
  Lưỡi chân thật sẽ còn mãi,
   nhưng lưỡi dối trá chỉ tồn tại trong chốc lát.
  Những kẻ âm mưu điều ác đầy dẫy dối trá,
   nhưng người tính chuyện hoà bình tràn ngập vui mừng.
  Người nhân đức không gặp tổn hại gì,
   còn đời kẻ ác đầy dẫy khốn khó.
  Chúa ghét những kẻ nói dối,
   nhưng Ngài thích những người thật thà.
  Người khôn khéo giữ điều mình biết trong lòng,
   còn kẻ ngu dại phơi bày sự ngu dại mình.
  Người siêng năng sẽ giữ vai trò lãnh đạo,
   còn kẻ lười biếng sẽ phải làm tôi tớ.
  Sự lo lắng là gánh nặng cho tinh thần,
   nhưng lời nói êm dịu khiến lòng phấn khởi.
  Người chân chính giúp ý hay cho bạn hữu,
   còn kẻ ác dẫn người khác đi lầm lạc.
  Kẻ biếng nhác không nướng thịt mình đã săn được,
   nhưng ai chăm chỉ sẽ được giàu sang.
  Làm điều phải dẫn đến sự sống,
   ai đi theo đường đó sẽ không gặp sự chết

…………….

 

Chương mười ba.

Con khôn ngoan nghe lời cha khuyên bảo,
   nhưng con hỗn láo chẳng thèm để ý đến lời răn dạy.
  Người nhân đức ăn lấy hoa quả của miệng mình,
   nhưng kẻ gian tà chỉ ham thích sự hung bạo.
  Ai thận trọng trong lời ăn tiếng nói bảo vệ mạng sống mình,
   còn kẻ phát ngôn bừa bãi sẽ bị tàn hại.
  Kẻ lười biếng mong mỏi nhiều mà chẳng được gì,
   nhưng sự ao ước của người siêng năng sẽ được thoả mãn.
  Người công chính ghét điều giả dối,
   còn kẻ ác làm điều ô nhục.
  Sự công chính bảo vệ người thanh liêm,
   nhưng làm điều ác khiến kẻ có tội bị tàn hại.
  Có người làm bộ giàu mà thực ra chẳng có gì.
   Kẻ khác làm bộ nghèo nhưng thực ra lại giàu có.
  Kẻ giàu có thể phải trả tiền chuộc mạng mình,
   nhưng người nghèo sợ bị đe dọa.
  Người nhân đức nhìn tương lai xán lạn,
   còn tương lai kẻ ác như lửa tắt.
  Tánh kiêu căng chỉ đưa đến cãi vã,
   nhưng ai nghe lời khuyên răn là người khôn.
  Tiền phù vân tiêu tan nhanh chóng,
   nhưng tiền dành giụm sẽ từ từ gia tăng.
  Không đạt được ý nguyện khiến lòng buồn rầu.
   Nhưng điều ao ước thành tựu
   giống như ăn trái cây sự sống.
  Ai gạt bỏ điều dạy bảo sẽ phải trả giá đắt,
   còn kẻ vâng theo mệnh lệnh sẽ được ban thưởng.
  Lời dạy dỗ của người khôn là mạch sống.
   Nó giúp người ta tránh được cạm bẫy nguy hiểm.
  Người biết phải chăng sẽ được kính trọng,
   nhưng đời của kẻ không đáng tin sẽ lâm cảnh khốn khổ.
  Người thông sáng hành động khôn ngoan,
   còn kẻ ngu dại phơi bày bản chất dốt nát của mình.
  Sứ giả gian ác gây lôi thôi,
   nhưng sứ giả đáng tin khiến mọi việc suông sẻ.
  Ai không chịu sửa dạy
   sẽ lâm cảnh nghèo khó và nhục nhã,
   nhưng ai nghe lời khuyên dạy sẽ được tôn trọng.
  Ước muốn thành tựu khiến tâm hồn sảng khoái,
   còn kẻ ngu dại chẳng bao giờ muốn thôi làm điều ác.
  Ai kết bạn với người khôn sẽ trở nên khôn ngoan,
   nhưng làm bạn với kẻ dại sẽ bị tổn hại.
  Kẻ có tội sẽ bị chuyện lôi thôi theo đuổi,
   nhưng người nhân đức sẽ vui hưởng thành công.
  Người tốt để lại gia tài cho con cháu,
   còn của cải kẻ có tội sẽ dành cho người công chính.
  Ruộng nương kẻ nghèo sinh sản nhiều hoa lợi,
   nhưng kẻ bất công cướp lấy hết.
  Không sửa dạy con là ghét nó,
   nhưng ai thương con mình sẽ lo sửa dạy nó.
  Người công chính sẽ đủ ăn,
   còn kẻ ác sẽ bị đói khổ.

………………..

 

Chương mười bốn.

Đàn bà khôn ngoan gây dựng gia đình,
   còn đàn bà ngu dại làm tan hoang cửa nhà.
  Ai sống ngay lành kính sợ CHÚA,
   còn kẻ sống gian ác khinh dể Ngài.
  Trong miệng kẻ ngu dại có cái roi quất vào lưng nó,
   nhưng lời lẽ của người khôn sẽ che chở người ấy.
  Nơi nào không có trâu, kho chứa vắng thực phẩm.
   Nhưng có trâu cày ruộng thì ngũ cốc sinh sản nhiều.
  Nhân chứng thành thật không khai gian,
   còn nhân chứng dối chỉ khai điều giả trá.
  Kẻ tự phụ tìm sự khôn ngoan mà không thấy,
   nhưng người hiểu biết gặp tri thức dễ dàng.
  Hãy tránh xa kẻ ngu dại,
   vì con chẳng học được gì nơi chúng đâu.
  Sự khôn ngoan của người thông sáng giúp người biết phải làm gì,
   còn sự dốt nát của kẻ ngu dại phỉnh gạt nó.
  Kẻ ngu dại chê bai của lễ chuộc lỗi,
   nhưng người liêm chính nhận được ân huệ.
  Không ai biết được nỗi buồn trong lòng con,
   người dưng không chia xẻ được niềm vui của con.
  Nhà cửa kẻ gian ác sẽ bị tiêu hủy,
   nhưng lều người lành sẽ vững bền.
  Có kẻ tưởng mình làm phải,
   nhưng cuối cùng dẫn đến chỗ chết.
  Có người bên ngoài vui cười mà trong lòng sầu thảm,
   Sau khi niềm vui ra đi thì nỗi buồn vẫn còn lại.
  Kẻ phản nghịch trả giá cho điều ác mình,
   còn người nhân đức sẽ được ban thưởng về phong cách của mình.
  Kẻ ngây ngô tin hết mọi điều,
   nhưng người khôn cân nhắc hành vi mình.
  Người khôn khéo léo tránh lôi thôi,
   nhưng kẻ ngu dại quá tự tin và hành động cẩu thả.
  Người nào nóng tính hành động dại dột,
   còn kẻ mưu mô bị ghét bỏ.
  Kẻ ngu dại nhận được điều xuẩn ngốc của nó,
   nhưng người khôn ngoan nhận được tri thức làm mão triều.
  Kẻ ác sẽ phải cúi đầu trước người nhân đức;
   Nó sẽ cúi đầu trước cổng nhà của người công chính.
  Người nghèo khó thì dù cho đến láng giềng cũng ruồng bỏ,
   nhưng kẻ giàu sang có rất đông bạn hữu.
  Ghét người láng giềng là phạm tội,
   nhưng tỏ lòng nhân từ đối với kẻ khốn cùng mang hạnh phúc.
  Kẻ âm mưu điều ác sẽ bị lầm lạc,
   nhưng ai tính chuyện tốt lành
   sẽ được yêu thương và tin cậy.
  Ai chịu khó sẽ kiếm được lợi,
   nhưng kẻ đa ngôn sẽ gặp túng quẫn.
  Người khôn ngoan nhận được của cải làm phần thưởng,
   nhưng kẻ ngu dại chỉ lãnh lấy sự dại dột.
  Nhân chứng thành thật cứu mạng người khác,
   nhưng nhân chứng giả dối là kẻ phản bội.
  Ai kính sợ Chúa sẽ có lòng tự tin,
   con cái họ cũng được che chở.
  Sự kính sợ Chúa là nguồn sống,
   giúp người ta tránh được cạm bẫy,
  Dân số đông là niềm vinh dự cho vua,
   nhưng quan trưởng mà không có dân thì xem như chẳng có gì.
  Người kiên nhẫn có thông sáng lớn,
   nhưng kẻ nóng tính phơi bày sự ngu dại mình.
  Tinh thần trầm tĩnh khiến thân thể khoẻ mạnh,
   nhưng sự ganh ghét làm mục xương cốt.
  Ai ngược đãi người nghèo là sỉ nhục Đấng Tạo Hóa mình,
   nhưng ai tử tế với người thiếu thốn tôn trọng Thượng Đế.
  Kẻ ác bị tàn hại vì mưu mô mình,
   nhưng ai làm điều phải
   tìm được sự liêm chính làm nơi trú ẩn.
  Sự khôn ngoan sống trong lòng người có trí hiểu biết,
   nhưng kẻ ngu dại chẳng hiểu biết khôn ngoan là gì.
  Thực thi điều phải khiến quốc gia phồn thịnh,
   nhưng tội lỗi mang sỉ nhục cho bất cứ dân tộc nào.
  Vua thích tôi tớ khôn ngoan,
   nhưng tôi tớ mang sỉ nhục khiến vua nổi giận.

………………….

 

Chương mười lăm.

Lời đáp êm dịu làm nguôi cơn giận,
   nhưng lời đáp cộc cằn khiến cơn giận phừng thêm lên.
  Lời nói của người khôn làm cho sự hiểu biết được chấp nhận,
   nhưng kẻ ngu dại tuôn ra sự ngu xuẩn mình.
  Mắt Chúa thấy hết mọi điều;
   Ngài trông chừng kẻ ác cùng người thiện.
  Lời lành là cây ban sự sống,
   nhưng lời dối trá đè bẹp tâm linh,
  Kẻ ngu dại gạt bỏ lời cha mẹ khuyên răn,
   nhưng ai chịu nhận sửa dạy là người khôn.
  Trong nhà người công chính có nhiều của cải,
   còn kẻ ác chẳng nhận được gì ngoài chuyện lôi thôi.
  Người khôn dùng lời nói mình rao truyền tri thức,
   nhưng đầu óc của kẻ ngu dại không thể tin cậy được.
  Chúa ghét của lễ của kẻ ác dâng lên,
   nhưng Ngài ưa thích lời cầu khẩn của người ngay thật.
  Chúa ghét hành vi kẻ ác,
   nhưng Ngài thích kẻ theo đuổi sự chính trực.
  Kẻ từ bỏ điều phải sẽ bị trừng phạt nặng nề,
   Vì kẻ ghét sửa dạy sẽ bị tiêu diệt.
  CHÚA biết thế giới của kẻ chết,
   Ngài cũng rõ tư tưởng của kẻ sống.
  Kẻ kiêu căng không thích được sửa dạy;
   và chẳng thèm hỏi ý người khôn.
  Hạnh phúc khiến mặt mũi tươi vui,
   nhưng buồn rầu khiến tinh thần lụn bại.
  Người hiểu biết muốn thêm tri thức,
   còn kẻ ngu dại chỉ thích điều dốt nát.
  Kẻ khốn khó chịu vất vả mỗi ngày,
   nhưng lòng vui mừng giống như tiệc tùng không dứt.
  Thà nghèo khổ mà kính sợ Chúa,
   hơn là giàu có mà gặp lôi thôi.
  Thà ăn rau cùng với người yêu thích mình,
   còn hơn ăn thịt ngon với kẻ ghét mình.
  Người nóng tính gây chuyện cãi cọ,
   nhưng ai trầm tĩnh ngăn được cuộc cãi vã.
  Lối đi của kẻ lười biếng bị gai gốc ngăn chận,
   còn lối đi của người công chính như đường lộ bằng phẳng.
  Con khôn ngoan làm cho cha vui,
   nhưng con dại dột khinh rẻ mẹ mình.
  Kẻ thiếu hiểu biết thích chuyện ngu dại,
   nhưng người khôn ngoan làm điều ngay thẳng.
  Chương trình bị thất bại vì thiếu ý kiến,
   nhưng kế hoạch thành tựu do sự góp ý của nhiều người.
  Biết cách đối đáp khiến cho con người vui thích.
   Lời đáp đúng lúc thật tuyệt diệu.
  Lối đi của người khôn dẫn đến sự sống,
   để họ tránh được âm phủ.
  Chúa phá sập nhà kẻ tự phụ,
   nhưng Ngài bảo vệ tài sản của người góa bụa.
  Chúa gớm ghét các tư tưởng bậy bạ,
   nhưng ưa thích lời nói nhân hậu.
  Kẻ tham lam mang họa cho gia đình,
   nhưng người ghét của hối lộ sẽ được sống.
  Người nhân đức suy nghĩ trước khi trả lời,
   còn miệng kẻ ác tuôn ra điều ác.
  Chúa tránh xa kẻ ác,
   nhưng Ngài nghe lời khẩn nguyện của người ngay thẳng.
  Nụ cười khiến người khác vui mừng.
   Tin vui làm cho thân thể thêm sức lực.
  Nếu con nghe lời sửa dạy bổ ích,
   thì con sẽ sống giữa vòng người khôn ngoan.
  Ai gạt bỏ sự sửa dạy ghét bản thân mình,
   nhưng ai nghe lời khuyên răn tiếp nhận sự hiểu biết.
  Kính sợ Chúa khiến con khôn ngoan.
   Đức khiêm nhường đi trước sự tôn trọng.

 

…………………..

 

Chương mười sáu.

Mưu sự tại nhân,
   thành sự tại thiên.
  Các đường lối loài người đều trong sạch theo mắt họ,
   nhưng Chúa nhìn thấy động lực trong lòng.
  Hãy nhờ cậy Chúa trong mọi điều con làm,
   thì các kế hoạch con sẽ thành công.
  Mọi việc CHÚA làm ra đều có mục đích.
   Ngài cũng đã dành kẻ ác cho ngày tai họa.
  Chúa ghét kẻ kiêu căng.
   Trước sau chúng cũng bị phạt.
  Tình yêu và lòng trung thành gỡ được tội lỗi.
   Kính sợ Chúa tức tránh khỏi điều ác.
  Đời sống ai đẹp lòng Chúa,
   thì cho đến kẻ thù cũng sống hoà bình với người ấy.
  Thà nghèo khó mà thanh liêm,
   còn hơn giàu có mà bất lương.
  Con người hoạch định đường lối mình,
   nhưng Chúa chỉ dẫn các bước của người.
  Những quyết định khôn ngoan do vua mà đến,
   cho nên các phán quyết của vua đều công bằng.
  Chúa muốn cái cân đúng;
   trái cân là công việc Ngài.
  Vua ghét những kẻ làm quấy,
   quyền cai trị của vua được thiết lập do sự công chính.
  Vua thích lời nói chân chính;
   và chuộng kẻ nói chân thật.
  Cơn giận của vua có thể khiến người dân mất mạng,
   nhưng người khôn có thể làm vua nguôi giận.
  Nụ cười của vua là nguồn sống;
   sự nhân từ của vua rải xuống như mưa xuân.
  Thà được khôn ngoan hơn vàng vòng,
   thà chuộng hiểu biết hơn bạc quí!
  Đường người công chính giúp họ tránh điều ác.
   Nhờ trông chừng các bước mình mạng sống họ được bảo toàn.
  Sự kiêu căng đi trước sự bại hoại;
   thái độ tự phụ dẫn đến thất bại.
  Thà khiêm nhường mà sống với người nghèo khổ,
   còn hơn chia của cắp với kẻ kiêu căng.
  Ai nghe điều khuyên dạy sẽ thành công,
   ai tin cậy Chúa sẽ vui mừng.
  Người khôn được kẻ khác nhận ra.
   Lời lẽ đắn đo của họ giúp thuyết phục kẻ khác.
  Sự hiểu biết là nguồn sống cho ai uống nó,
   nhưng sự ngu xuẩn mang trừng phạt đến cho kẻ dại dột.
  Đầu óc người khôn dạy họ biết cách ăn nói,
   và giúp họ dạy dỗ kẻ khác.
  Lời nói khôn khéo dịu ngọt cho lưỡi,
   và là sức khoẻ cho thân thể.
  Có người tưởng mình làm điều phải,
   nhưng cuối cùng lại dẫn đến nẻo chết.
  Bụng đói khiến người ta ra sức làm việc,
   bao tử trống giục người ta cố gắng.
  Kẻ ác âm mưu ác,
   lời nói của nó như lửa đốt.
  Kẻ lươn lẹo gây tranh chấp,
   cố phá tan tình bằng hữu.
  Kẻ hung ác lường gạt người láng giềng,
   và xúi giục họ làm bậy.
  Kẻ nháy mắt làm hiệu âm mưu điều lường gạt,
   Kẻ bĩu môi manh tâm điều ác.
  Tóc bạc là vinh dự,
   đạt được do nếp sống công chính.
  Lòng kiên nhẫn tốt hơn sức mạnh.
   Biết tự chế tốt hơn chiếm được thành trì.
  Người ta bắt thăm để quyết định,
   nhưng kết quả do Chúa mà đến.

………..

 

Chương mười bảy.

Thà ăn bánh mì khô mà hoà thuận,
   còn hơn nhà đầy thức ăn mà cãi vã.
  Đầy tớ khôn ngoan sẽ quản trị con trai gây sỉ nhục,
   và thừa hưởng một phần gia tài chủ để lại cho con cái.
  Lò luyện bạc và nồi thử vàng,
   còn Chúa thử lòng.
  Kẻ ác hay nghe ý kiến ác độc.
   Kẻ nói dối để tâm đến lời cay cú.
  Ai ngược đãi người nghèo sỉ nhục Đấng Tạo Hóa mình,
   ai hớn hở trên sự đau khổ người khác sẽ bị phạt.
  Con cháu là niềm kiêu hãnh của người già,
   và cha mẹ là niềm kiêu hãnh của con cái.
  Lời tao nhã không thích hợp cho kẻ dại,
   Lời nói dối càng không phù hợp với người cai trị.
  Kẻ hối lộ tin vào may mắn.
   Hắn cho rằng làm gì cũng thành công.
  Ai tha thứ lỗi lầm kẻ khác tìm thêm bạn hữu,
   nhưng nhắc mãi lỗi cũ khiến bạn bè xa lánh.
  Người khôn học được nhiều qua lời trách móc,
   còn kẻ ngu dại có đánh trăm roi cũng như không.
  Kẻ ác tìm điều dấy loạn,
   cho nên sứ giả hung bạo sẽ được sai đi trị chúng.
  Thà gặp gấu cái mất con,
   hơn gặp kẻ ngu dại làm chuyện ngu xuẩn.
  Ai lấy ác báo thiện,
   sẽ luôn luôn gặp khó khăn trong gia đình.
  Gây cãi vã chẳng khác nào chỗ nứt trong đập nước,
   cho nên hãy ngăn chận nó trước khi nó nổ bùng.
  Chúa rất ghét hai điều sau:
   phóng thích kẻ có tội và trừng phạt người vô tội.
  Kẻ dại dù có mua khôn ngoan cũng vô ích,
   vì nó không ước muốn học hỏi.
  Bạn bè thương nhau mọi lúc,
   còn anh em sinh ra để giúp nhau trong cảnh khốn khó.
  Ai dại dột mới bảo lãnh cho láng giềng.
  Ai ưa tranh biện thích phạm tội.
   Ai hay khoác lác rước lấy lôi thôi vào mình.
  Kẻ có lòng gian ác chẳng thể thành công,
   kẻ ăn nói phỉnh gạt sẽ gặp lôi thôi.
  Sinh con dại dột thật đáng buồn;
   làm cha mẹ của đứa ngu dại chẳng vui sướng gì.
  Lòng vui mừng là phương thuốc hay,
   còn tinh thần chán nản làm suy yếu sức khoẻ.
  Khi kẻ ác nhận của hối lộ,
   thì công lý cất cánh bay đi.
  Người thông hiểu luôn tìm sự khôn ngoan,
   nhưng mắt kẻ ngu dại nhìn mông lung.
  Con ngu dại gây buồn bực cho cha,
   là niềm sầu khổ của mẹ.
  Trừng phạt người vô tội là sai,
   đánh đập người lãnh đạo lương thiện là quấy.
  Người khôn ngoan dè dặt trong lời nói,
   kẻ biết điều mình làm tỏ ra bình thản.
  Khi im lặng thì kẻ ngu cũng được xem là khôn,
   nếu làm thinh thì kẻ dại cũng được xem như thông sáng.

……………………

 

Chương mười tám.

Những kẻ thiếu thân thiện tỏ ra ích kỷ,
   và cãi vã với sự khôn ngoan thật.
  Kẻ dại không muốn hiểu biết gì.
   Chúng chỉ muốn nói điều mình nghĩ.
  Khi điều ác đến, thì sự khinh rẻ cũng xuất hiện.
   Khi sỉ nhục đến thì lời chửi bới cũng sẽ đến.
  Lời nói có thể như nước sâu,
   nhưng sự khôn ngoan như dòng suối chảy.
  Không nên thiên vị kẻ ác,
   hay xử bất công với người vô tội.
  Lời nói kẻ ngu dại đưa đến cãi vã.
   Lối ăn nói của chúng
   khiến người ta muốn đánh chúng.
  Ngôn ngữ của kẻ dại sẽ hại nó;
   lời nói của nó là cái bẫy cho nó.
  Lời nói của kẻ bép xép như món ăn ngon,
   đi sâu vào ruột gan người nghe.
  Kẻ biếng nhác trong công việc,
   là anh em với kẻ phá hoại.
  Danh của Chúa như cái tháp vững chắc;
   ai làm điều phải chạy đến đó trú ẩn an toàn.
  Kẻ giàu trông cậy vào của cải,
   tin rằng của cải là thành có vách cao vững chãi.
  Sự kiêu căng đi trước sự tàn hại,
   sự khiêm nhường đi trước sự tôn trọng.
  Trả lời trước khi nghe,
   là ngu dại và sỉ nhục.
  Tinh thần của con người
   có thể khiến họ chịu đựng bệnh tật,
   nhưng nếu mất tinh thần thì mọi việc đều bó tay.
  Trí óc người hiểu biết thu nhận tri thức;
   người khôn lắng nghe để học thêm kiến thức.
  Quà cáp mở cửa cho người biếu xén,
   và giúp người ấy gặp kẻ có quyền.
  Người đầu tiên trình bày lý lẽ có vẻ hợp lý,
   cho đến khi bị chất vấn.
  Bắt thăm giải quyết được cuộc tranh luận
   giữa hai người mạnh bạo.
  Anh em bị tổn thương khó được lòng lại
   hơn thành có vách kiên cố,
   còn tranh luận phân rẽ anh em như then cài cổng lâu đài.
  Nhờ lời nói mà được hưởng phúc;
   cũng nhờ môi miệng mà được khen ngợi.
  Sống chết đều do lời nói mà ra.
   Ăn nói thận trọng sẽ được khen thưởng.
  Ai kiếm được vợ tức tìm được hạnh phúc,
   và nhận được phúc lành từ Chúa.
  Kẻ nghèo van xin
   nhưng người giàu đáp xẳng xớm.
  Người có nhiều bạn đôi khi bị hại,
   nhưng có một người bạn
   còn thân thiết hơn anh em ruột.

……………………

 

Chương mười chín.

Thà nghèo mà sống lương thiện,
   còn hơn ngu dại mà ăn nói quanh co.
  Ao ước mà thiếu hiểu biết không ích lợi gì.
   Nếu con hành động hấp tấp con sẽ sai lầm.
  Người nào ngu dại sẽ làm hại đời mình,
   nhưng trong lòng người lại oán trách Chúa.
  Giàu có tăng thêm bạn,
   còn nghèo khó bị bạn bè xa lánh.
  Làm chứng gian thế nào cũng bị phạt;
   còn kẻ nói dối sẽ không thoát khỏi tội.
  Nhiều người muốn lấy lòng người rộng rãi,
   ai cũng thích kết thân với kẻ hay biếu xén.
  Kẻ nghèo bị thân nhân ghét bỏ;
   đến nỗi bạn bè cũng xa lánh.
  Họ chạy theo van xin bạn hữu,
   nhưng ai cũng tránh xa.
  Ai hiểu biết yêu linh hồn mình,
   Ai giữ gìn tri thức sẽ thành công.
  Làm chứng gian thế nào cũng bị phạt,
   kẻ nói dối sẽ bị diệt.
  Kẻ dại dột không nên sống xa xỉ,
   Còn kẻ nô lệ không nên cai trị quan trưởng.
  Người hiểu biết thường chậm nóng giận;
   Họ lấy làm vinh dự mà bỏ qua sự tổn thương.
  Cơn thịnh nộ của vua giống như sư tử gầm thét,
   còn lòng nhân từ của vua
   giống như giọt sương mai đọng trên cỏ.
  Con trai ngu dại làm hại cho cha mình,
   còn người vợ hay gây gổ giống như nhà dột.
  Con cái thừa hưởng gia sản từ cha mẹ,
   nhưng người vợ khôn ngoan do Chúa ban cho.
  Sự lười biếng khiến người ta thích ngủ,
   còn kẻ biếng nhác sẽ đói khổ.
  Kẻ vâng theo luật lệ tự bảo vệ mình,
   nhưng ai cẩu thả sẽ phải thiệt mạng.
  Ai nhân từ đối với kẻ nghèo là cho Chúa vay mượn;
   Ngài sẽ đền đáp tương xứng với điều con đã làm.
  Hãy sửa dạy con cái trong khi còn có hi vọng;
   đừng để chúng tự hại mình.
  Ai nóng tính sẽ phải trả giá đắt.
   Nếu con giúp hắn con sẽ phải giúp mãi.
  Hãy nghe lời khuyên và chấp nhận sự sửa dạy,
   về sau con sẽ khôn ngoan.
  Con người có nhiều dự tính,
   nhưng chỉ có chương trình của Chúa là thành tựu mà thôi.
  Ai cũng thích người trung thành,
   cho nên thà nghèo còn hơn nói dối.
  Ai kính sợ Chúa sẽ dẫn đến sự sống,
   Người sẽ mãn nguyện không tổn hại gì.
  Kẻ lười biếng thò thay vào dĩa,
   nhưng không buồn đưa thức ăn vào miệng.
  Hãy trừng phạt kẻ khinh dể sự khôn ngoan,
   thì kẻ ngờ nghệch sẽ hiểu biết.
   Hãy sửa dạy người hiểu biết,
   thì họ sẽ thêm tri thức.
  Đứa con hung dữ với cha và xua đuổi mẹ mình,
   là đứa con sỉ nhục.
  Con ơi, nếu con thôi nghe lời răn dạy,
   thì con sẽ rời xa sự hiểu biết.
  Chứng gian xem thường công lý,
   còn miệng kẻ ác chỉ thích ngốn ngấu điều gian tà.
  Kẻ kiêu căng sẽ lãnh trừng phạt,
   còn lưng của kẻ ngu dại sẽ bị đánh đập.

 

…………………

Chương hai mươi.

Rượu và bia khiến người ta ăn nói bừa bãi và xấc láo,
   Kẻ say sưa thiếu khôn ngoan.
  Cơn giận của vua như sư tử gầm thét.
   Chọc giận vua là mất mạng.
  Kẻ ngu dại luôn luôn tranh cãi,
   còn ai tránh được đôi co mang lại vinh dự cho mình.
  Nông gia biếng nhác không chịu cày bừa đúng lúc;
   đến mùa họ mong gặt hoa lợi mà chẳng thấy gì.
  Tư tưởng con người ta như giếng sâu,
   nhưng ai khôn ngoan sẽ hiểu được các tư tưởng ấy.
  Nhiều người tự cho mình trung thành,
   nhưng kiếm được người đáng tin cậy không phải dễ.
  Người công chính sống đời ngay thẳng,
   là nguồn phước cho con cái.
  Khi ngồi trên ngôi phân xử,
   vua phải thận trọng phân biệt điều lành và điều ác.
  Ai dám nói, “Tôi vô tội;
   Tôi không hề làm điều gì quấy”?
  CHÚA ghét hai điều sau:
   trái cân giả và lít giả.
  Nhìn hành động trẻ con cũng biết tính tình nó ra sao;
   xem tác phong nó cũng biết nó làm điều phải hay quấy.
  CHÚA tạo dựng nên hai thứ sau:
   tai để nghe, mắt để thấy.
  Kẻ hay ngủ sẽ nghèo khó.
   Nếu muốn có đầy đủ lương thực phải thức.
  Người mua chê, “Món nầy xấu.”
   Rồi bước khỏi đó khoe món hàng mình đã mua được.
  Vàng và châu ngọc dễ kiếm,
   nhưng lưỡi nói ra sự hiểu biết là châu ngọc quí giá.
  Hãy giữ lấy áo của kẻ bảo lãnh cho người lạ,
   giữ nó làm của tin cho đến khi người trả xong nợ.
  Thức ăn đánh cắp có vẻ ngon,
   nhưng về sau giống như miệng ngậm sỏi.
  Các kế hoạch nhờ ý kiến hay sẽ thành công.
   Trước khi ra trận hãy góp nhặt nhiều ý kiến.
  Kẻ bép xép không thể giữ được điều bí mật,
   cho nên hãy tránh xa kẻ nói nhiều.
  Kẻ chưởi rủa cha mẹ mình,
   giống như đèn bị tắt trong đêm tối mịt.
  Tài sản kiếm được vội vàng lúc đầu chẳng có bền lâu.
  Đừng nói, “Tôi sẽ lấy ác trả ác.”
   Hãy chờ đợi CHÚA, Ngài sẽ cứu ngươi.
  CHÚA ghét trái cân giả, và cái cân gian.
  Các bước con người đều do CHÚA định;
   Ai biết được đường lối mình sẽ ra sao?
  Đừng vội hứa nguyện gì với Thượng Đế,
   vì con có thể hối hận về sau.
  Vua khôn ngoan thanh lọc kẻ ác,
   và trừng phạt chúng.
  Thần linh của con người là ngọn đèn của CHÚA.
   Ngài dùng nó để dò xét tư tưởng họ.
  Sự trung kiên và thành tín giúp vua bảo vệ ngôi báu;
   vua ngự trị nhờ lòng trung kiên.
  Sức lực là niềm kiêu hãnh của thanh niên,
   còn tóc bạc là điều hãnh diện của người già.
  Hình phạt nặng sẽ trừ khử được điều ác,
   còn roi vọt luyện sạch cõi long.

………………………………………

 

Chương hai mươi mốt.

Ý nghĩ của vua như nước suối do CHÚA điều khiển,
   Ngài muốn hướng dẫn thế nào theo ý Ngài.
  Điều con người làm cho là phải,
   nhưng CHÚA xem xét động lực trong lòng người ấy.
  Làm điều công bằng hợp lý,
   CHÚA sẽ hài lòng hơn dâng của lễ.
  Cái nhìn kiêu căng, tư tưởng tự phụ
   và hành động gian ác đều là tội lỗi.
  Dự định của người chịu khó mang lợi ích,
   còn kẻ hành động hấp tấp sẽ trở nên nghèo khó.
  Của cải có được nhờ gian manh là một cái bẫy giết người,
   nó sẽ biến mất như sương mù tiêu tan theo mây khói.
  Sự hung bạo của kẻ ác sẽ lôi chúng đi,
   vì chúng không làm điều phải.
  Những kẻ có tội sống đời bất lương,
   còn người thanh liêm làm điều phải.
  Thà sống một góc trên mái nhà
   hơn sống trong nhà chung với người vợ hay gây gổ.
  Kẻ ác âm mưu ác.
   Nó chẳng ngó ngàng gì đến người láng giềng.
  Nếu con trừng phạt kẻ xấc láo,
   thì kẻ khờ dại sẽ trở nên khôn.
   Nếu con dạy người khôn
   thì họ sẽ thêm hiểu biết.
  Thượng Đế công bình luôn canh chừng nhà kẻ ác,
   Ngài sẽ khiến chúng nó bị tàn hại.
  Ai bịt tai không nghe lời kêu xin của người nghèo,
   cũng sẽ kêu xin mà không ai ngó ngàng đến.
  Của hối lộ làm nguôi cơn giận;
   của đút lót làm mất cơn thịnh nộ.
  Khi công lý được thực thi, thì người công chính sẽ vui mừng,
   nhưng công lý sẽ làm kẻ ác hoảng sợ.
  Ai không thận trọng
   sẽ cùng chung số phận với kẻ chết.
  Ai ham vui sẽ trở nên nghèo khó;
   ai thích rượu và dầu sẽ không giàu nổi.
  Đôi khi kẻ ác trở thành của chuộc cho người công chính,
   kẻ phản bội sẽ làm vật cầm thế cho người thanh liêm.
  Thà ở một mình trong sa mạc,
   hơn ở chung với người vợ hay gây gổ, phàn nàn.
  Nhà người khôn đầy thức ăn ngon và dầu ô liu,
   nhưng kẻ dại tiêu tán của cải mình.
  Ai theo đuổi sự ngay thật và nhân từ
   sẽ tìm được sự sống, thành công và vinh dự.
  Người khôn có thể chiến thắng một thành trì đầy chiến sĩ
   và phá sập chiến lũy mà chúng trông cậy.
  Ai thận trọng trong lời nói
   sẽ tránh gặp lôi thôi.
  Những kẻ kiêu căng được gọi là kẻ “xấc láo.”
   Nó hành động tự phụ.
  Sự ham muốn của kẻ biếng nhác sẽ giết nó,
   vì nó không chịu làm việc.
  Mỗi ngày nó thèm muốn đủ thứ,
   nhưng người công chính phân phát rộng rãi.
  CHÚA gớm ghiếc của lễ kẻ ác mang đến,
   nhất là khi chúng dâng của lễ với ý xấu.
  Chứng gian sẽ bị phơi bày và bị trừng phạt,
   nhưng chứng nhân thành thật sẽ được nghe.
  Kẻ ác phải giả bộ,
   còn người chân chính đắn đo lời nói mình.
  Không có sự khôn ngoan, hiểu biết hoặc ý kiến hay nào
   mà chống nghịch CHÚA được.
  Ngựa chuẩn bị cho chiến trận,
   nhưng sự chiến thắng do CHÚA mà đến.

………

 

Chương hai mươi hai.

Danh tiếng tốt quí hơn tiền của.
   Uy tín quí hơn vàng bạc.
  Kẻ giàu và người nghèo đều giống nhau ở chỗ nầy:
   CHÚA dựng nên cả hai.
  Người khôn thấy trước nguy hiểm và tránh né,
   kẻ khờ dại cứ đâm đầu vào rồi gặp rắc rối.
  Nếu con tôn kính CHÚA và khiêm tốn,
   con sẽ được giàu có, vinh dự và sống lâu.
  Đời kẻ ác giống như lối đi đầy chông gai và bẫy dò.
   Nhưng người thận trọng giữ mạng sống mình
   và tránh những lối đi ấy.
  Hãy dạy dỗ con cái biết cách sống,
   để khi về già nó cũng không lạc lối.
  Kẻ giàu quản trị người nghèo,
   ai mắc nợ là tôi tớ của chủ nợ.
  Kẻ gieo điều ác sẽ gặp thảm họa.
   Sự kiêu căng giận dữ của chúng sẽ không kéo dài.
  Người rộng rãi sẽ được phước,
   vì họ biết san sẻ thức ăn với người nghèo khó.
  Hãy đuổi kẻ xấc láo đi,
   thì những cuộc tranh biện sẽ ngưng,
   và những cuộc cãi vã sẽ chấm dứt.
  Ai ham thích tư tưởng trong sạch và lời nói thanh nhã
   sẽ được làm bạn với vua.
  CHÚA canh giữ sự hiểu biết,
   nhưng Ngài phá hỏng âm mưu của kẻ vô tín.
  Kẻ biếng nhác bảo, “Có con sư tử ngoài kia!
   Tôi có thể bị nó xé xác ngoài phố!”
  Lời dụ dỗ của người vợ bất chính như bẫy sâu.
   Những kẻ chọc giận CHÚA sẽ rơi vào đó.
  Trẻ con nào cũng dại dột,
   nhưng nhờ sửa phạt mà chúng sẽ trở nên khôn ngoan.
  Ai làm giàu do ngược đãi người nghèo,
   hay do hối lộ kẻ giàu sẽ trở nên nghèo khó.

Những câu châm ngôn khác

  Hãy nghe thật kỹ lời người khôn nói;
   hãy để ý lời ta dạy con.
  Nên ghi tạc những lời nầy trong trí con để lúc nào con cũng sẵn sàng dùng đến.
  Nay ta dạy con những điều ấy
   để con đặt lòng tin cậy nơi CHÚA.
  Ta đã viết ba mươi câu châm ngôn
   và hiểu biết nầy cho con.
  Ta dạy con những lời chân thật và đáng tin
   để con có thể trả lời chân thật cho những ai hỏi con.

—  —

  Đừng thấy kẻ nghèo mà hiếp đáp họ,
   chớ nên lợi dụng họ nơi tòa án.
  CHÚA sẽ bênh vực họ. Ngài nâng đỡ người nghèo khổ.
   Ngài sẽ tước đoạt những kẻ nào tước đoạt họ.

—  —

  Chớ nên làm bạn với người nóng tính,
   hay kết thân với kẻ dễ nổi giận.
  Nếu không con cũng sẽ giống chúng.
   Rồi con sẽ mắc bẫy.

—  —

  Chớ nên bảo lãnh cho ai,
   hay bảo đảm nợ của kẻ khác.
  Vì nếu con không trả nổi,
   thì cho đến cái giường con nằm cũng bị lấy đi.

—  —

  Chớ dời lằn ranh cũ,
   vì đó là ranh do tổ tiên con dựng lên.

—  —

  Con có thấy người khéo tay trong việc mình làm không?
   Họ sẽ làm việc cho vua chứ không phải cho người thường đâu.

……………………

 

Chương hai mươi ba.

—  —

  Nếu con ngồi ăn với người có chức tước,
   hãy để ý thức ăn dọn ra trước mặt con.
  Hãy biết tự chế,
   nếu con có tính háu ăn.
  Đừng thèm muốn cao lương mỹ vị của họ,
   vì thức ăn ấy có thể chỉ là bẫy sập thôi.

—  —

  Đừng vất vả làm giàu;
   phải biết khôn ngoan và tiết độ.
  Của cải có thể tan biến trong nháy mắt,
   Chúng chắc chắn sẽ mọc cánh và bay mất như chim ưng.

—  —

  Đừng ăn thức ăn của kẻ ích kỷ;
   đừng tham muốn thức ăn ngon của chúng.
  Kẻ ích kỷ lúc nào cũng lo lắng về phí tổn thức ăn.
   Chúng mời mọc, “Mời anh ăn và uống,”
   nhưng trong lòng thì không muốn.
  Con sẽ phải mửa ra miếng thực phẩm con đã nuốt vào,
   con sẽ phí lời nói nhân hậu.

—  —

  Đừng uổng lời với kẻ ngu dại,
   nó sẽ khinh dể lời khôn ngoan của con.

—  —

  Chớ nên dời ranh giới cũ của con,
   cũng đừng chiếm ruộng đất của kẻ mồ côi.
  Thượng Đế, Đấng bênh vực họ rất mạnh;
   Ngài sẽ đứng về phía họ mà nghịch lại con.

—  —

  Hãy để ý nghe lời dạy bảo,
   hãy nghe cho kỹ lời thông sáng.

—  —

  Đừng ngần ngại trong việc sửa dạy trẻ con.
   Dù trừng phạt bằng roi nó chẳng chết đâu.
  Khi trị nó bằng roi vọt
   là con cứu nó khỏi chết.

—  —

  Con ơi, nếu con khôn ngoan,
   cha sẽ rất vui mừng.
  Tâm hồn cha sẽ mãn nguyện,
   nếu con ăn nói phải cách.

—  —

  Đừng ganh tị với kẻ có tội,
   nhưng hãy luôn luôn kính sợ CHÚA.
  Con sẽ có hi vọng trong tương lai,
   và ước vọng con sẽ thành đạt.

—  —

  Con ơi, hãy lắng nghe và học khôn.
   Hãy chuyên chú điều phải.
  Đừng giao du với kẻ chè chén say sưa.
  Những kẻ ăn uống quá độ sẽ trở nên nghèo túng.
   Kẻ ngủ li bì sẽ trở nên rách rưới.

—  —

  Hãy nghe lời cha là người sinh ra con,
   đừng khinh rẻ mẹ con khi người trở nên già yếu.
  Hãy mua sự thật, đừng bán nó.
   Hãy học khôn, tiết độ và hiểu biết.
  Cha của đứa nhân đức sẽ vui mừng;
   Con khôn là nguồn vui cho cha.
  Hãy làm cho cha mẹ con vui mừng;
   hãy làm cho người mẹ sinh ra con được hớn hở.

—  —

  Con ơi, hãy hết lòng nghe lời cha,
   hãy quan sát đường lối của cha.
  Gái điếm nguy hiểm như hố sâu,
   còn người vợ bất chính giống như giếng hẹp.
  Cô ta rình rập con như bọn cướp,
   khiến đàn ông bất chính với vợ mình.

—  —

  Ai gặp lôi thôi? Ai bị đau khổ?
   Ai đánh nhau? Ai hay phàn nàn?
   Ai bị thương tích vô cớ?
   Ai có đôi mắt đỏ ngầu?
  Đó là những kẻ khề khà bên rượu,
   những kẻ nếm các thứ rượu pha.
  Đừng ngắm nhìn ly rượu khi nó đỏ,
   lúc nó lóng lánh trong ly,
   và rót chảy dễ dàng.
  Nhưng về sau nó cắn như rắn tiêm nọc độc.
  Mắt con sẽ hoa lên,
   trí con sẽ bấn loạn.
  Con sẽ thấy choáng váng như bị say sóng trên tàu,
   như thể nằm trên cột buồm.
  Con thầm nghĩ, “Họ đánh nhưng tôi không biết đau.
   Họ đập tôi nhưng tôi chẳng nhớ gì.
   Khi tôi tỉnh dậy tôi sẽ tiếp tục uống rượu nữa.”

………………………….

 

Chương hai mươi bốn.

—  —

  Đừng ganh tị với kẻ ác,
   cũng đừng mong ước kết bạn với chúng.
  Đầu óc chúng chỉ âm mưu hung bạo,
   và lúc nào cũng nói đến chuyện gây rối.

—  —

  Muốn dựng gia đình tốt phải có khôn ngoan,
   muốn tạo gia đình mạnh phải có hiểu biết.
  Có hiểu biết phòng ốc mới đầy đủ,
   và chứa những châu báu và của cải quí giá.

—  —

  Người khôn ngoan hơn kẻ có sức mạnh,
   ai hiểu biết mạnh hơn kẻ có sức.
  Khi ra trận phải có chiến thuật hay.
   Muốn chiến thắng phải có nhiều cố vấn giỏi.

—  —

  Kẻ dại không hiểu nổi sự khôn ngoan.
   Khi họp nơi công cộng chúng chẳng biết nói gì.

—  —

  Kẻ âm mưu điều ác sẽ bị gọi là kẻ quấy rối.
  Âm mưu ngu xuẩn là phạm tội,
   người ta ghét kẻ xấc láo.

—  —

  Nếu con tỏ ra yếu hèn khi gặp khó khăn,
   chứng tỏ sức con quá kém.

—  —

  Đừng ngần ngại giải cứu những kẻ sắp bị đưa đến chỗ chết;
   giải thoát những kẻ sắp bị giết.
  Nếu con nói, “Chúng ta chẳng hay biết gì về việc nầy cả,”
   thì Thượng Đế, Đấng thấu rõ tâm tư con sẽ thấy.
  Đấng đang trông chừng con sẽ biết.
   Ngài sẽ đền đáp cho mỗi người theo điều họ làm.

—  —

  Con ơi, hãy ăn mật ong vì nó ngon.
   Mật ong từ tổ ong thật ngon ngọt.
  Cũng vậy, sự khôn ngoan rất ngọt ngào cho đời con.
   Nếu con tìm được sự khôn ngoan,
  con sẽ có hi vọng trong tương lai,
   ước vọng con sẽ không bị cắt đứt.

—  —

  Đừng làm như kẻ gian ác rình rập nhà người công chính;
   đặng cướp phá nơi ở họ.
  Dù người công chính gặp khó khăn bảy lần,
   họ sẽ không quỵ ngã,
   nhưng kẻ ác sẽ bị sụp đổ vĩnh viễn vì một tai ương.

—  —

  Chớ vui mừng khi kẻ thù con bị gục ngã;
   đừng hớn hở khi nó gặp lôi thôi.
  CHÚA sẽ thấy điều đó và không hài lòng.
   Ngài sẽ không còn nổi giận cùng nó nữa.

—  —

  Đừng ganh tị với kẻ ác,
   đừng đố kỵ với kẻ gian tà.
  Kẻ ác chẳng có gì mà trông mong;
   chúng sẽ bị diệt đi như đèn tắt.

—  —

  Con ơi, hãy kính trọng CHÚA và vua.
   Đừng nhập bọn với kẻ
   không vâng phục vua và CHÚA.
  CHÚA và vua sẽ mau chóng tiêu diệt bọn đó.
   Hai vị đó có thể gây đại họa cho chúng.

Những lời khôn ngoan khác

  Sau đây là lời lẽ của người khôn:
   Khi ngồi phân xử không nên thiên vị bên nào.
  Đừng xử kẻ ác mà cho rằng chúng vô tội;
   vì dân chúng sẽ chưởi rủa con,
   các nước sẽ hận thù con.
  Nhưng nếu con phạt kẻ có tội thì mọi việc sẽ êm xuôi,
   con sẽ nhận được ân phúc.
  Lời đáp thẳng thắn như cái hôn lên môi.
  Trước hết hãy thu xếp việc bên ngoài
   và chuẩn bị ruộng nương của con.
   Rồi sau đó hãy xây nhà.
  Đừng vô cớ làm chứng nghịch người láng giềng mình.
   Đừng khai những điều không thật.
  Không nên nói, “Ta sẽ trả đũa;
   Ta sẽ làm cho hắn như hắn đã làm cho ta.”
  Ta đi ngang ruộng của kẻ biếng nhác
   và đi qua vườn nho của kẻ thiếu hiểu biết.
  Ta thấy gai gốc mọc khắp nơi.
   Cỏ dại phủ kín đất, còn vách đá thì đổ nhào.
  Ta suy nghĩ điều ta thấy;
   và học được bài nầy.
  Ngủ một chút, chợp mắt chốc lát.
   Khoanh tay nằm xuống nghỉ giây lát.
  Thì cái nghèo sẽ đến với con như chiến sĩ mang vũ khí;
   con sẽ thiếu thốn như bị cướp.

……………..

 

Chương hai mươi lăm.

Những câu châm ngôn khác
của Sô-lô-môn

 Sau đây là những lời khôn ngoan khác của Sô-lô-môn mà các cận thần của Ê-xê-chia, vua Giu-đa thu thập.
  Thượng Đế được tôn trọng vì Ngài giữ kín điều Ngài làm.
   Còn vua được tôn kính nhờ khám phá những điều kín giấu.
  Không ai đo được chiều cao của trời hay độ sâu của đất.
   Cũng thế, không ai biết được ý nghĩ của vua.
  Hãy lấy cáu cặn ra khỏi bạc,
   để thợ bạc sử dụng bạc đó.
  Hãy dẹp kẻ ác khỏi trước mặt vua;
   thì chính thể vua sẽ công chính và tồn tại lâu dài.
  Đừng khoe khoang với vua,
   cũng đừng đứng chung với những người quan trọng.
  Thà để vua cất nhắc con lên địa vị cao
   hơn là bị vua hạ bệ trước mặt người tước vị.
   Điều con đã thấy,
  không nên hấp tấp trình ra trước tòa.
   Vì con sẽ xử trí ra sao
   nếu láng giềng con chứng tỏ rằng con sai?
  Cứ tranh cãi với láng giềng con,
   nhưng đừng tiết lộ chuyện riêng của người khác.
  Kẻo người nghe điều ấy sẽ làm nhục con,
   và con sẽ không còn được tôn trọng nữa.
  Lời nói phải lúc
   giống như trái táo vàng nằm trong chén bạc.
  Lời khuyên răn khôn ngoan cho kẻ chịu nghe quí báu như bông tai vàng hay nữ trang cao giá.
  Sứ giả đáng tin khiến kẻ sai thoải mái,
   như tuyết mát rơi trong ngày mùa gặt.
  Ai hứa biếu quà cáp mà không thực hiện,
   chẳng khác mây và gió không mang mưa đến.
  Nếu kiên nhẫn, con có thể thuyết phục quan quyền,
   và lời nói hòa nhã có thể phá hủy
   những sự chống đối mãnh liệt.
  Nếu con tìm được mật ong thì chỉ nên ăn vừa phải,
   vì nếu ăn quá nhiều con sẽ bị nôn mửa ra thôi.
  Đừng hay lui tới nhà người láng giềng con;
   vì người có thể đâm ra chán ghét con.
  Kẻ đặt điều vu oan cho người láng giềng
   giống như kẻ dùng gươm giáo phân tán mọi người.
  Lúc gặp khó khăn mà trông cậy vào người không đáng tin,
   chẳng khác nào nhai bằng răng lung lay
   hay bước bằng chân què.
  Hát cho người có tâm sự buồn
   chẳng khác nào đoạt áo khoác ngoài của họ khi trời lạnh giá
   hay đổ dấm vào vết thương.
  Nếu kẻ thù con đói hãy cho nó ăn.
   Nếu nó khát hãy cho nó uống.
  Làm như thế chẳng khác nào chất than lửa trên đầu nó,
   rồi CHÚA sẽ thưởng cho con.
  Gió bấc mang mưa lại thế nào
   thì lời nói bép xép cũng khiến kẻ khác giận dữ như thế.
  Thà ở trên xó nóc nhà
   còn hơn ở trong nhà chung với người vợ hay gây gổ.
  Tin vui từ xa mang lại
   giống như nước mát cho người đang khát.
  Người công chính mà vấp ngã trước kẻ ác,
   thật giống như suối vấy bùn hay giếng bị ô dơ.
  Không nên ăn quá nhiều mật ong,
   cũng không nên tìm vinh dự nầy tiếp theo vinh dự khác.
  Kẻ nào không biết tự chế như thành trì bị đổ vách. Những câu châm ngôn khác
của Sô-lô-môn

 Sau đây là những lời khôn ngoan khác của Sô-lô-môn mà các cận thần của Ê-xê-chia, vua Giu-đa thu thập.
  Thượng Đế được tôn trọng vì Ngài giữ kín điều Ngài làm.
   Còn vua được tôn kính nhờ khám phá những điều kín giấu.
  Không ai đo được chiều cao của trời hay độ sâu của đất.
   Cũng thế, không ai biết được ý nghĩ của vua.
  Hãy lấy cáu cặn ra khỏi bạc,
   để thợ bạc sử dụng bạc đó.
  Hãy dẹp kẻ ác khỏi trước mặt vua;
   thì chính thể vua sẽ công chính và tồn tại lâu dài.
  Đừng khoe khoang với vua,
   cũng đừng đứng chung với những người quan trọng.
  Thà để vua cất nhắc con lên địa vị cao
   hơn là bị vua hạ bệ trước mặt người tước vị.
   Điều con đã thấy,
  không nên hấp tấp trình ra trước tòa.
   Vì con sẽ xử trí ra sao
   nếu láng giềng con chứng tỏ rằng con sai?
  Cứ tranh cãi với láng giềng con,
   nhưng đừng tiết lộ chuyện riêng của người khác.
  Kẻo người nghe điều ấy sẽ làm nhục con,
   và con sẽ không còn được tôn trọng nữa.
  Lời nói phải lúc
   giống như trái táo vàng nằm trong chén bạc.
  Lời khuyên răn khôn ngoan cho kẻ chịu nghe quí báu như bông tai vàng hay nữ trang cao giá.
  Sứ giả đáng tin khiến kẻ sai thoải mái,
   như tuyết mát rơi trong ngày mùa gặt.
  Ai hứa biếu quà cáp mà không thực hiện,
   chẳng khác mây và gió không mang mưa đến.
  Nếu kiên nhẫn, con có thể thuyết phục quan quyền,
   và lời nói hòa nhã có thể phá hủy
   những sự chống đối mãnh liệt.
  Nếu con tìm được mật ong thì chỉ nên ăn vừa phải,
   vì nếu ăn quá nhiều con sẽ bị nôn mửa ra thôi.
  Đừng hay lui tới nhà người láng giềng con;
   vì người có thể đâm ra chán ghét con.
  Kẻ đặt điều vu oan cho người láng giềng
   giống như kẻ dùng gươm giáo phân tán mọi người.
  Lúc gặp khó khăn mà trông cậy vào người không đáng tin,
   chẳng khác nào nhai bằng răng lung lay
   hay bước bằng chân què.
  Hát cho người có tâm sự buồn
   chẳng khác nào đoạt áo khoác ngoài của họ khi trời lạnh giá
   hay đổ dấm vào vết thương.
  Nếu kẻ thù con đói hãy cho nó ăn.
   Nếu nó khát hãy cho nó uống.
  Làm như thế chẳng khác nào chất than lửa trên đầu nó,
   rồi CHÚA sẽ thưởng cho con.
  Gió bấc mang mưa lại thế nào
   thì lời nói bép xép cũng khiến kẻ khác giận dữ như thế.
  Thà ở trên xó nóc nhà
   còn hơn ở trong nhà chung với người vợ hay gây gổ.
  Tin vui từ xa mang lại
   giống như nước mát cho người đang khát.
  Người công chính mà vấp ngã trước kẻ ác,
   thật giống như suối vấy bùn hay giếng bị ô dơ.
  Không nên ăn quá nhiều mật ong,
   cũng không nên tìm vinh dự nầy tiếp theo vinh dự khác.
  Kẻ nào không biết tự chế như thành trì bị đổ vách.

…………..

 

Chương hai mươi sáu.

Tuyết không rơi vào mùa hè, hay mưa vào mùa gặt.
   Cũng vậy, không nên tôn trọng kẻ dại dột.
  Lời chưởi rủa không thể làm hại người vô tội;
   chẳng khác nào như chim sẻ hay chim én
   lượn đi lượn lại không chịu đáp.
  Roi dành cho ngựa, hàm thiếc dành cho lừa,
   còn roi vọt dành cho lưng kẻ ngu dại.
  Không có cách nào đối đáp với kẻ ngu theo kiểu ngu của nó,
   vì nếu đối đáp với nó thì con cũng sẽ giống như nó.
  Nếu con không đối đáp với nó,
   thì nó lại tưởng nó khôn lắm.
  Nhờ kẻ ngu dốt mang tin tức,
   chẳng khác nào tự chặt chân hay uống điều hung ác.
  Châm ngôn phát ra từ miệng kẻ ngu dại
   chẳng khác nào chân của kẻ què.
  Tôn trọng kẻ ngu dại
   chẳng khác nào tra viên đá vào ná.
  Châm ngôn phát ra từ miệng kẻ ngu dại
   chẳng khác nào gai đâm vào tay kẻ say rượu.
  Thuê mướn kẻ ngu hay khách qua đường
   chẳng khác nào giương cung bắn lung tung.
  Kẻ ngu lặp lại cái ngu của nó
   giống như chó ăn lại đồ nó đã mửa ra.
  Con có thấy kẻ tự nghĩ mình khôn ngoan không?
   Kẻ ngu còn có hi vọng hơn nó.
  Kẻ biếng nhác bảo, “Có con sư tử ngoài đường!
   Có con sư tử ngoài phố!”
  Kẻ biếng nhác lăn trở trên giường
   giống như cửa xoay quanh bản lề.
  Kẻ biếng nhác thò tay vào dĩa,
   rồi không thèm đưa đồ ăn lên miệng.
  Kẻ biếng nhác nghĩ mình khôn ngoan
   hơn bảy người biết đối đáp hợp lý.
  Liên can vào chuyện người khác
   như nắm lỗ tai chó.
  Như kẻ khùng bắn các tên lửa chết người ra sao
  thì kẻ gạt người láng giềng rồi bảo,
   “Tôi chỉ đùa thôi” cũng y như thế.
  Lửa tắt vì thiếu củi,
   khi không ai bép xép thì không còn chuyện cãi vã.
  Như than nuôi bếp hồng và củi giữ cho lửa cháy đỏ thế nào,
   thì kẻ khơi ra cãi vã cũng như thế.
  Lời nói của kẻ bép xép giống như thức ăn ngon;
   mà người ta thích ăn nuốt.
  Lời nhân hậu từ đầu óc kẻ ác
   giống như lớp men sáng lên bên ngoài bình bằng đất.
  Kẻ ghét con sẽ tìm cách dùng lời nói để ngụy trang,
   trong đầu nó âm mưu điều lường gạt.
  Dù cho nó ăn nói ngon ngọt, con chớ tin,
   vì đầu óc nó đầy ý nghĩ gian ác.
  Nó lấy lời nói dối để che đậy sự lường gạt,
   nhưng mưu ác nó sẽ bị lộ ra giữa công chúng.
  Ai đào hố cho kẻ khác sẽ sụp vào đó.
   Ai lăn đá để đè kẻ khác sẽ bị đá lăn đè trở lại.
  Kẻ nói dối ghét người mà nó làm hại,
   miệng nịnh hót tiêu diệt con người.

………………

Chương hai mươi bảy.

Chớ khoe về tương lai;
   vì con chưa biết sẽ ra sao.
  Đừng tự tán dương mình.
   Hãy để cho người khác làm.
   Hãy để người ngoài ca tụng con, miệng con đừng làm.
  Đá nặng, cát cũng nặng,
   nhưng lời châm chọc của kẻ ngu còn nặng hơn cả hai.
  Cơn giận thật hung dữ,
   phá hủy như nước lụt, nhưng ai chịu nổi sự ganh tị!
  Thà công khai sửa dạy
   hơn yêu thương giấu kín.
  Sự tổn thương do bạn hữu gây ra
   vẫn tốt hơn những cái hôn giả dối của kẻ thù.
  Khi no bụng, con cũng chẳng thấy thèm mật ong,
   nhưng khi bụng đói thì thức ăn dở cũng hóa ngon.
  Ai đi ra khỏi nhà
   giống như chim rời xa tổ.
  Nước hoa và trầm hương thật dịu dàng cho tâm hồn,
   như lời khuyên của bạn tốt hơn ý kiến của chính mình.
  Đừng quên bạn con hay bạn của cha mẹ con.
   Khi lâm cảnh khó khăn hãy đến xin láng giềng giúp đỡ.
   Thân nhân xa thua láng giềng gần.
  Con ơi, hãy khôn ngoan lên để cha vui mừng.
   Để cha đối đáp những lời nhục mạ.
  Người khôn thấy lôi thôi và tránh đi,
   kẻ dại đâm đầu vướng phải tai ương.
  Hãy đoạt lấy áo của kẻ bảo lãnh người dưng,
   giữ cho đến khi anh ta trả hết nợ cho người ấy.
  Sáng sớm mà lớn tiếng chào người láng giềng,
   người sẽ xem đó như lời nguyền rủa.
  Người vợ hay cãi cọ
   như mưa lộp độp rả rích suốt ngày.
  Ngăn chận nàng như ngăn gió hay nắm dầu trong tay.
  Sắt mài bén sắt,
   bạn hữu giúp bạn hữu cải tiến.
  Ai chăm sóc cây vả sẽ ăn trái nó,
   Còn ai phục vụ chủ mình sẽ được tôn trọng.
  Nước phản chiếu gương mặt ra sao,
   thì lòng người cũng phản ảnh con người như thế.
  Âm phủ và hỏa ngục không bao giờ đầy,
   Cũng vậy, mắt con người không bao giờ thoả mãn.
  Lò dùng để luyện vàng và nồi để luyện bạc,
   còn lời khen ngợi dùng để thử con người.
  Dù cho con nghiền kẻ ngu như nghiền gạo trong cối,
   thì con cũng không thể nào lấy cái ngu ra khỏi nó được.
  Hãy chăm sóc bầy chiên mình,
   lo cho gia súc mình.
  Giàu có không còn mãi,
   không chính thể nào còn đời đời.
  Hãy gom cỏ khô để cỏ tươi mọc lên.
   Hãy gom cỏ từ các đồi.
  Chiên sẽ giúp con có áo quần mặc,
   Và dê giúp con có tiền mua ruộng.
  Con sẽ có tràn trề sữa dê để nuôi gia đình con,
   và nuôi các tôi tớ gái con.

……………

Chương hai mươi tám.

Kẻ ác bỏ chạy dù không ai đuổi theo,
   còn người công chính vững vàng như sư tử.
  Khi quốc gia hỗn loạn thì quan quyền liên tiếp thay thế nhau;
   nhưng khi có người tài đức, khôn ngoan lãnh đạo
   thì khi quốc gia trở nên vững mạnh.
  Quan quyền ngược đãi kẻ nghèo,
   như mưa lũ làm hại mùa màng.
  Ai không vâng lời dạy dỗ tức tán dương kẻ ác,
   còn ai nghe dạy là chống lại chúng.
  Kẻ ác không hiểu được công lý,
   nhưng kẻ theo CHÚA hiểu rõ công lý.
  Thà nghèo mà thanh liêm,
   hơn giàu mà sống lươn lẹo.
  Con khôn ngoan nghe lời khuyên dạy,
   nhưng ai làm bạn với kẻ hoang đàng
   khiến cho cha mẹ mình tủi nhục.
  Ai làm giàu nhờ cho vay cắt cổ
   sẽ thấy tài sản mình lọt vào tay kẻ nhân từ đối với người nghèo.
  Nếu con bịt tai không nghe lời khuyên dạy,
   thì lời cầu nguyện của con cũng sẽ là điều CHÚA gớm ghiếc.
  Ai dẫn người công chính vào đường lầm lạc
   sẽ bị tiêu diệt vì mưu ác mình,
   nhưng người thanh liêm sẽ hưởng hạnh phúc.
  Kẻ giàu tự cho mình khôn ngoan,
   nhưng người nghèo mà sáng suốt thấy rõ bộ mặt thật của họ.
  Khi người công chính đắc thắng, ai cũng vui mừng,
   nhưng khi kẻ ác lên cầm quyền, ai cũng bỏ trốn.
  Người nào che giấu tội lỗi sẽ không thành công.
   Nhưng ai xưng tội và từ bỏ nó sẽ được thương xót.
  Phúc cho kẻ luôn luôn biết sợ,
   còn ai ương ngạnh sẽ gặp tai ương.
  Quan quyền độc ác mà cai trị kẻ nghèo là một mối nguy,
   giống như sư tử gầm thét hay gấu vồ mồi.
  Quan quyền mà thiếu sáng suốt sẽ trở nên độc ác,
   nhưng ai từ chối những lợi lộc bất chính sẽ cai trị lâu dài.
  Hãy để cho kẻ sát nhân trốn tránh cho đến khi chết;
   Đừng giúp đỡ nó.
  Người thanh liêm sẽ an toàn,
   còn kẻ bất lương sẽ bị tiêu diệt bất thần.
  Ai trồng trọt ruộng vườn sẽ dư ăn,
   nhưng kẻ đuổi theo ảo vọng sẽ trở nên nghèo khó.
  Ai trung tín sẽ nhận được nhiều phúc,
   nhưng kẻ vội làm giàu sẽ bị trừng phạt.
  Thiên vị là điều không tốt,
   nhưng có kẻ chỉ vì miếng ăn mà phạm tội.
  Kẻ ích kỷ mong làm giàu nhanh chóng
   mà không biết rằng cái nghèo đi liền theo sau.
  Ai sửa dạy người khác về sau sẽ được biết ơn,
   hơn kẻ buông lời nịnh hót.
  Ai ăn cắp của cha mẹ mà nói,
   “Chẳng có gì quấy cả,” là đồng lõa với kẻ phá hoại.
  Kẻ tham lam gây chuyện lôi thôi,
   nhưng ai tin cậy CHÚA sẽ thành công.
  Ai tự ỷ lại là dại dột,
   nhưng ai sống khôn ngoan sẽ được an toàn.
  Ai giúp đỡ kẻ nghèo sẽ không bao giờ thiếu thốn,
   nhưng ai không đếm xỉa đến kẻ nghèo sẽ bị nguyền rủa.
  Khi kẻ ác chiếm quyền, mọi người đều lẩn trốn,
   nhưng khi chúng bị diệt, người công chính sẽ gia tăng.

……………..

 

Chương hai mươi chín.

Kẻ bị sửa trị nhiều lần sẽ trở nên bướng bỉnh,
   nó sẽ bị tổn hại bất thần, không phương cứu chữa.
  Khi người công chính cai trị thì ai nấy vui mừng,
   còn khi kẻ ác cai trị thì dân chúng than van.
  Ai yêu thích khôn ngoan mang vui mừng cho cha mẹ,
   nhưng kẻ làm bạn với gái điếm phung phí tiền bạc.
  Vua công minh khiến quốc gia hùng mạnh,
   nhưng vua thích của hối lộ phá tan đất nước.
  Nịnh hót ai là giăng bẫy dưới chân người ấy.
  Kẻ ác sập vào bẫy mình giăng,
   nhưng người công chính hát mừng vui vẻ.
  Người công chính quan tâm đến công lý cho kẻ nghèo,
   còn kẻ ác không hề để ý đến.
  Kẻ xấc láo gây rối cho thành trì,
   nhưng người khôn làm nguôi cơn giận.
  Khi người khôn ngoan tranh tụng với kẻ ngu,
   thì kẻ ngu chế diễu, cười cợt, không lúc nào yên.
  Kẻ sát nhân ghét người thanh liêm,
   còn kẻ ác tìm cách giết người công chính.
  Kẻ ngu dại để cơn giận bộc phát,
   nhưng người khôn luôn giữ bình tĩnh.
  Khi người lãnh đạo chuyên tâm đến chuyện dối trá,
   thì tất cả cấp dưới trở nên độc ác.
  Kẻ nghèo và người hung ác đều giống nhau như sau:
   CHÚA ban sự sống cho cả hai.
  Nếu vua phân xử công bình cho người nghèo,
   ngôi vua sẽ vững bền.
  Sửa trị và trừng phạt giúp trẻ con khôn ngoan,
   nhưng trẻ con bị thả lỏng sẽ mang sỉ nhục cho mẹ mình.
  Khi kẻ ác gia tăng, tội lỗi cũng gia tăng,
   nhưng người công chính sẽ nhìn thấy chúng bị sụp đổ.
  Hãy sửa dạy con cái, chúng nó sẽ khiến con hãnh diện;
   chúng sẽ không làm con xấu hổ.
  Nơi nào không có lời CHÚA thì dân chúng đâm ra phóng túng,
   nhưng ai vâng lời dạy dỗ sẽ được tôn trọng.
  Nói suông không đủ để sửa dạy đầy tớ,
   dù nó hiểu biết đi nữa nó cũng chẳng thèm nghe theo.
  Con có thấy kẻ ăn nói hấp tấp không?
   Người ngu còn có hi vọng hơn hắn.
  Nuông chiều đứa đầy tớ,
   thì nó sẽ trở thành hoang phí.
  Người nóng tính gây chuyện cãi vã;
   kẻ nóng nảy dễ phạm tội.
  Tánh tự phụ hạ thấp con người,
   còn ai khiêm nhường sẽ được tôn trọng.
  Kẻ đồng lõa với trộm cướp ghét mạng sống mình.
   Mặc dù được gọi ra làm chứng trước toà
   nhưng nó không chịu khai.
  Sự lo sợ là cái bẫy cho mình,
   nhưng ai tin cậy CHÚA sẽ được an toàn.
  Nhiều người muốn xin ân huệ nơi quan quyền,
   nhưng công lý chỉ do CHÚA mà đến.
  Người công chính ghét kẻ gian tà,
   còn kẻ ác gớm ghét người lương thiện.

………………….

 

Chương ba mươi.

Lời dạy khôn ngoan của A-gu-rơ

 Sau đây là những lời giáo huấn của A-gu-rơ con trai Gia-kê, người xứ Mát-xa.
  Ông bảo, “Lạy Thượng Đế, tôi mệt mỏi, tôi đuối sức và kiệt lực.”
  Ta là kẻ dại dột hơn mọi người,
   ta không hiểu biết gì.
  Ta chưa học khôn,
   và không biết gì về Thượng Đế, Đấng Thánh.
  Ai đã lên trời rồi lại xuống?
   Ai có thể nắm gió trong tay?
  Ai có thể bọc nước trong áo choàng?
   Ai đã đặt ranh giới cho đất?
  Tên Ngài hay tên con trai Ngài là gì?
   Nếu ngươi biết hãy nói cho ta đi!
  Mỗi một lời nói của Thượng Đế đều chân chính.
   Ngài bảo vệ những ai đến với Ngài.
  Đừng thêm bớt gì vào lời Ngài,
   nếu không Ngài sẽ trừng phạt con và cho con là kẻ nói dối.
  Con cầu xin Ngài hai điều.
   Xin đừng từ chối trước khi con chết.
  Xin đừng để con nói dối và bất lương.
   Đừng để con giàu sang hay nghèo khổ;
   xin cho con đủ đồ dùng hằng ngày.
  Nếu quá sung túc, con có thể chối bỏ Ngài và bảo,
   “Tôi không biết CHÚA là ai cả!”
  Nếu quá nghèo khổ
   con có thể trộm cắp làm nhục danh Thượng Đế của con.
  Đừng nói xấu đầy tớ với chủ nó,
   nếu không nó sẽ nguyền rủa con, rồi con sẽ phải mang tội.
  Có người chưởi rủa cha mình
   cũng chẳng chúc phước cho mẹ mình.
  Có người tự nghĩ mình trong sạch
   nhưng thực sự chưa tẩy sạch được điều dơ bẩn trong lòng.
  Có người mang tính tự phụ,
   xem thường người khác.
  Có kẻ có răng bén như gươm;
   hàm của chúng như dao nhọn.
   Chúng muốn giết kẻ nghèo khỏi xứ
   và đuổi kẻ túng thiếu ra khỏi loài người.
  Con đỉa có hai con gái
   gọi là “Cho thêm” và “Cho thêm.”
   Có ba điều không bao giờ thỏa mãn,
   và bốn điều không bao giờ nói, “Đủ rồi!”
  Đó là nghĩa địa, dạ không sinh con,
   đất không bao giờ đủ mưa,
   và lửa không bao giờ nói “Đủ rồi!”
  Con mắt chế giễu cha mình,
   không vâng lời mẹ mình,
  thì chim trời sẽ móc mắt ấy,
   kên kên sẽ ăn nó.
  Có ba điều rất lạ lùng đối với ta,
   và bốn điều ta chưa hiểu được:
  Đó là đường chim ưng bay trên trời,
   đường con rắn bò trên đá,
   lối tàu chạy trên biển,
   và đường người nam đi lại với người nữ.
  Người đàn bà ngoại tình hành động như sau:
   Nàng làm như thể vừa mới ăn xong rồi rửa mặt;
   và bảo, “Tôi có làm gì quấy đâu.”
  Có ba điều làm rung chuyển đất,
   và bốn điều mà đất không chịu nổi:
  Đó là khi kẻ tôi tớ lên làm vua,
   Người ngu có dư thức ăn,
  Người đàn bà bị chồng ghét nhưng vẫn cưới nàng,
   và đứa tớ gái lên làm bà chủ.
  Có bốn loài nhỏ xíu trên đất
   nhưng lại rất khôn:
  Con kiến chẳng có sức mạnh gì,
   nhưng biết dự trữ thức ăn lúc mùa hè.
  Con chồn núi không mạnh mẽ gì,
   nhưng sống giữa các tảng đá.
  Cào cào tuy không có vua,
   nhưng bay ra theo hàng ngũ.
  Con thằn lằn mà người ta lấy tay bắt được,
   vậy mà lại ở trong cung vua.
  Có ba thứ bước đi hiên ngang,
   và bốn thứ bước đi hùng dũng:
  Đó là sư tử, con vật oai phong nhất,
   không biết sợ ai,
  con gà trống đi hiên ngang,
   con dê đực, và nhà vua khi hướng dẫn dân chúng.
  “Nếu con vừa ngu mà lại tự phụ,
   hay nếu con định mưu ác thì hãy lấy tay bịt miệng.
  Sữa quậy lên làm ra bơ,
   mũi bị đập sẽ chảy máu.
   Chọc giận người khác gây ra chuyện lôi thôi.”

………………..

Chương ba mươi mốt.

Lời khuyên khôn ngoan
của vua Lê-mu-ên

  Sau đây là những lời khuyên của vua Lê-mu-ên, xứ Mát-xa,
   do mẹ ông dạy:
  “Con ơi, hãy nghe mẹ, đứa con của lòng dạ mẹ,
   Đứa con cầu tự của mẹ.
  Con đừng nên phí năng lực cho đàn bà,
   hay phí thì giờ cho kẻ làm hại vua.
  Lê-mu-ên ơi, vua không nên uống rượu,
   bậc quan quyền không nên uống men say.
  Nếu không, họ sẽ say sưa và quên luật pháp
   không còn bênh vực quyền lợi kẻ nghèo.
  Hãy cấp rượu cho kẻ sắp lìa đời
   và thức uống say cho người buồn thảm.
  Hãy cho họ uống để họ quên nỗi khổ
   để không nhớ đến cảnh khổ của mình.
  Hãy lên tiếng bênh vực kẻ không dám nói;
   bảo vệ quyền lợi của kẻ bất hạnh.
  Hãy lên tiếng và phân xử công bằng,
   hãy bênh vực quyền của người nghèo khó và túng thiếu.”

Người vợ đảm đang

   Người vợ đảm đang rất khó kiếm,
   vì nàng quí giá hơn châu ngọc.
  Chồng nàng tin cậy nàng hoàn toàn.
   Chồng nàng không thiếu lợi lộc.
  Suốt đời nàng làm ích lợi
   chứ không làm hại cho chồng.
  Nàng đi tìm len và vải
   và thích dùng tay mình làm ra nhiều thứ.
  Nàng như chiếc tàu buôn,
   mang thực phẩm về từ xứ xa.
  Nàng thức dậy khi trời còn tối
   chuẩn bị thức ăn cho gia đình
   và cấp phần ăn cho các đầy tớ gái.
  Nàng đi xem xét miếng ruộng rồi mua nó.
   Nhờ tiền kiếm được nàng trồng một vườn nho.
  Nàng hết lòng làm việc,
   tay nàng rất mạnh.
  Nàng biết công việc làm ăn mang lợi ích.
   Ban đêm, đèn nàng không bao giờ tắt.
  Nàng xe chỉ và dệt vải.
  Nàng mở lòng rộng rãi cho người nghèo
   giúp đỡ kẻ túng thiếu.
  Khi trời tuyết nàng không lo gia đình bị lạnh,
   vì mọi người đều có đủ áo quần ấm.
  Nàng may khăn trải giường cho mình;
   áo quần nàng làm bằng loại vải mịn tốt và vải tím đắt tiền.
  Người ta biết đến chồng nàng nơi cửa thành
   trong các buổi họp công cộng của thành phố,
   nơi chồng nàng ngồi với các người lãnh đạo trong xứ.
  Nàng dệt áo quần và bán nó,
   cung cấp đai lưng cho thương gia.
  Nàng có uy tín và được dân chúng kính nể.
   Nàng nhìn về tương lai mà lòng hớn hở.
  Nàng nói ra lời khôn ngoan
   và trung tín dạy kẻ khác.
  Nàng trông nom gia đình
   chẳng bao giờ ở không.
  Con cái nàng khen ngợi nàng.
   Chồng nàng cũng tấm tắc ca ngợi nàng
  bảo rằng, “Có nhiều người đàn bà đảm đang,
   nhưng nàng giỏi hơn tất cả.”
  Duyên là giả dối, sắc chỉ tạm bợ,
   nhưng người đàn bà nào kính sợ CHÚA sẽ được ca tụng.
  Hãy cấp cho nàng phần thưởng xứng với công khó nàng;
   Hãy ca tụng nàng công khai vì tài đảm đang của nàng.

…………………